Da khô ngứa thường do đâu?
Da khô ngứa là triệu chứng, không phải một bệnh riêng lẻ. Muốn xác định hướng xử trí, trước hết phải xem tình trạng bắt đầu khi nào, phạm vi ra sao, hình thái ban thế nào, thói quen sinh hoạt và có kèm triệu chứng toàn thân nào khác không.
Hàng rào bảo vệ da khô và kích ứng do làm sạch: tắm nước nóng, ngâm quá lâu, sữa tắm tẩy dầu mạnh, tẩy tế bào chết thường xuyên và các sản phẩm chứa cồn đều có thể làm mất màng lipid, khiến lớp sừng giảm khả năng giữ nước. Khi hàng rào bảo vệ tổn thương, thường xuất hiện cảm giác căng, bong vảy, nứt nhỏ và vòng luẩn quẩn càng gãi càng ngứa.
Thời tiết, máy lạnh và tuổi tác: mùa lạnh nhiệt độ và độ ẩm thấp, ở lâu trong phòng máy lạnh hoặc phòng sưởi đều làm da mất nước nhiều hơn. Người lớn tuổi do tiết bã nhờn và khả năng giữ nước của lớp sừng giảm nên dễ khô ngứa ở cẳng chân, cánh tay và lưng.
Bệnh da và nhiễm trùng: chàm, viêm da cơ địa, viêm da tiết bã, vảy nến, viêm da tiếp xúc, ghẻ hay nhiễm nấm đều có thể biểu hiện bằng ngứa, ban đỏ, bong vảy hoặc vết gãi. Cách điều trị giữa các bệnh khác nhau rất nhiều, nên không nên tự bôi kéo dài loại thuốc không rõ thành phần.
Thuốc, dị ứng hoặc nguyên nhân nội khoa: một số thuốc, thức ăn hay vật tiếp xúc trong môi trường có thể gây ngứa hoặc phát ban. Nếu gần như không có ban rõ mà vẫn ngứa toàn thân, hoặc kèm vàng da, nước tiểu sẫm màu, thay đổi cân nặng, mệt mỏi, tiểu nhiều và khát nước, cần đánh giá nguyên nhân từ gan, thận, tuyến giáp, đường huyết hoặc các bệnh nội khoa khác.
Những triệu chứng nào cần chú ý?
Khô da thông thường có thể chỉ gây căng, bong vảy mịn và ngứa nhẹ. Nhưng khi da đã viêm, thường xuất hiện ban đỏ, sẩn, bong vảy, rỉ dịch, đóng mài, nứt hoặc tăng sắc tố. Gãi tuy giúp bớt ngứa trong chốc lát nhưng lại làm hàng rào bảo vệ tổn thương thêm, viêm rõ hơn và tăng nguy cơ nhiễm trùng.
- Ngứa kéo dài quá 2 tuần, hoặc hễ ngưng dưỡng ẩm là tái phát.
- Ngứa tỉnh giấc ban đêm, ảnh hưởng giấc ngủ, hoặc phải gãi liên tục mới đỡ được chút ít.
- Da sưng đỏ, nóng đau, rỉ dịch, đóng mài mủ, nứt hoặc chảy máu.
- Vùng khô ngứa lan nhanh, hoặc người nhà và người ở cùng cũng bắt đầu ngứa.
- Ngứa toàn thân nhưng ban không rõ, hoặc kèm sốt, thay đổi cân nặng, vàng da, mệt mỏi.
Những tình huống trên không hẳn là bệnh nặng, nhưng cho thấy cần khai thác bệnh sử đầy đủ hơn và thăm khám da. Đặc biệt với trẻ em, phụ nữ mang thai, người lớn tuổi, người có bệnh mạn tính hoặc miễn dịch suy giảm, nên đi khám sớm để đánh giá cả mức an toàn khi dùng thuốc.
Khô da, chàm hay nhiễm trùng? Bảng so sánh
Nhiều người quy mọi cơn ngứa về nguyên nhân khô da, nhưng nguyên nhân khác nhau thì cách xử trí cũng khác. Bảng dưới đây là hướng quan sát ban đầu, không thay thế chẩn đoán của bác sĩ. Nếu ban thay đổi nhanh, da đã trầy, hoặc điều trị mãi không đỡ, cần bác sĩ chuyên khoa da liễu xác nhận.
| Nguyên nhân có thể | Biểu hiện thường gặp | Yếu tố khởi phát thường gặp | Hướng xử trí |
|---|---|---|---|
| Khô da đơn thuần hoặc viêm da thiếu chất nhờn | Căng da, bong vảy mịn, nứt nẻ; hay gặp ở cẳng chân và cánh tay | Độ ẩm thấp mùa lạnh, tắm nước nóng, làm sạch quá mức, tuổi tăng | Điều chỉnh thói quen tắm và làm sạch, dưỡng ẩm dày và đều đặn; nứt hoặc viêm thì cần đi khám |
| Chàm hoặc viêm da tiếp xúc | Ban đỏ, sẩn, bong vảy, có thể rỉ dịch hoặc nhiều vết gãi | Chất tẩy rửa, mỹ phẩm, kim loại, vật tiếp xúc trong công việc, mồ hôi và ma sát | Tìm và tránh chất gây kích ứng; bác sĩ có thể cân nhắc thuốc bôi và phục hồi hàng rào da |
| Nhiễm nấm, ghẻ hoặc nhiễm trùng khác | Bong vảy hình vòng, lan rộng tại chỗ, hoặc ngứa dữ dội về đêm và người ở cùng cũng ngứa | Ẩm nóng, dùng chung quần áo chăn màn, tiếp xúc gần | Cần xác định loại nhiễm trùng; không nên tự bôi corticoid kéo dài vì có thể che lấp tổn thương |
| Mề đay hoặc phản ứng dị ứng | Sẩn phù nổi lên, vị trí di chuyển, thường thay đổi trong vài giờ | Thức ăn, thuốc, nhiễm trùng, căng thẳng, thay đổi nhiệt độ, hoặc không rõ nguyên nhân | Ghi lại yếu tố khởi phát và thời điểm; nếu khó thở, sưng môi hoặc mí mắt thì cần đi khám ngay |
| Ngứa do nguyên nhân nội khoa hoặc do thuốc | Ngứa toàn thân, ban không rõ, có thể kèm mệt mỏi hoặc triệu chứng khác | Bệnh gan, thận, tuyến giáp, đường huyết, bệnh máu hoặc tác dụng phụ của thuốc | Bác sĩ sắp xếp xét nghiệm cần thiết theo bệnh sử; không nên chỉ dùng thuốc chống ngứa để đè triệu chứng lâu dài |
Bảng này chỉ để hiểu bước đầu, không thay thế việc thăm khám. Nếu ban không điển hình, tái đi tái lại hoặc kèm triệu chứng toàn thân, vẫn cần bác sĩ chuyên khoa da liễu khám.
Nên điều chỉnh việc tắm rửa và làm sạch thế nào?
Nếu triệu chứng nhẹ, không sưng đỏ hay rỉ dịch rõ, hãy bắt đầu bằng việc điều chỉnh chăm sóc hằng ngày. Làm sạch là khâu hay bị bỏ qua nhất nhưng cũng dễ cải thiện nhất: tắm quá nóng, quá lâu và quá kỹ thường chính là lý do khiến tình trạng ngứa mãi không dứt.
- Đừng để nước quá nóng: dùng nước ấm, rút ngắn thời gian tắm vòi sen, tránh ngâm lâu hoặc dội nước nóng nhiều lần cho đỡ ngứa.
- Chọn sản phẩm làm sạch dịu nhẹ: tránh loại tẩy dầu mạnh, hương liệu đậm, dạng hạt chà hoặc tẩy tế bào chết. Vùng da khô ngứa không nhất thiết ngày nào cũng phải dùng nhiều sữa tắm.
- Có tắm mỗi ngày hay không tùy vào mức ra mồ hôi, môi trường làm việc và thói quen cá nhân. Điều quan trọng là nhiệt độ nước và thời gian, chứ không phải số lần.
- Sau khi tắm đừng chà mạnh cho khô, chỉ nên dùng khăn thấm nhẹ, để lớp sừng vốn đã yếu không phải chịu thêm một lần ma sát.
Dưỡng ẩm và giảm kích ứng thế nào?
Trọng tâm là giảm kích ứng, bù lại dầu và nước để hàng rào bảo vệ da có cơ hội hồi phục. Dưỡng ẩm không phải bôi một lần là xong, mà cần bôi đúng thời điểm, đủ lượng và đều đặn.
- Dưỡng ẩm trong vòng 3 đến 5 phút sau khi tắm: bôi kem hoặc thuốc mỡ dưỡng ẩm khi da còn hơi ẩm, những chỗ ngứa rõ có thể bôi thêm vài lần trong ngày.
- Giảm gãi và ma sát: cắt ngắn móng tay, mặc quần áo mềm và thoáng, tránh len, quần áo bó sát và tình trạng bí nóng ra mồ hôi.
- Quan sát yếu tố khởi phát: ghi lại sản phẩm làm sạch, mỹ phẩm, thuốc, thức ăn, vật tiếp xúc trong công việc mới dùng cùng thời điểm phát bệnh, sẽ giúp bác sĩ nhận định khi tái khám.
- Khi độ ẩm trong phòng quá thấp có thể cân nhắc tạo ẩm, nhưng vẫn lấy việc điều chỉnh làm sạch và dưỡng ẩm làm chính.
Nếu đã dưỡng ẩm mà vẫn ngứa tái đi tái lại, hoặc ngay từ đầu đã có ban đỏ, bong vảy, nứt nẻ, rỉ dịch rõ, thì thường cần chẩn đoán thêm. Tự pha trộn thuốc chống ngứa, thuốc mỡ kháng sinh hay thuốc không rõ nguồn gốc có thể gây kích ứng, làm chậm điều trị nhiễm trùng, hoặc khiến triệu chứng khó nhận định hơn.
Da khô ngứa cần chẩn đoán và điều trị gì?
Bác sĩ chuyên khoa da liễu sẽ hỏi thời điểm khởi phát, vị trí, những thứ tiếp xúc trong sinh hoạt và công việc, thuốc đang dùng, tiền sử dị ứng, bệnh mạn tính và người nhà có triệu chứng hay không, rồi mới quan sát hình thái ban. Khi cần, có thể làm soi cạo da, xét nghiệm nấm, đánh giá dị ứng hoặc xét nghiệm máu để giúp loại trừ nhiễm trùng và nguyên nhân nội khoa.
Điều trị bôi và phục hồi hàng rào da: nếu là khô da hay viêm da, điều trị thường kết hợp phục hồi hàng rào với thuốc bôi chống viêm dùng trong thời gian ngắn. Corticoid bôi và các thuốc điều hòa miễn dịch khác cần điều chỉnh theo vị trí, tuổi, mức độ nặng và số ngày dùng; vùng mặt, nếp gấp, trẻ em cùng phụ nữ mang thai hoặc cho con bú càng cần bác sĩ đánh giá.
Giảm ngứa, điều trị nhiễm trùng và xử lý yếu tố khởi phát: với tình trạng ngứa về đêm, mề đay hay ngứa liên quan dị ứng, bác sĩ có thể cân nhắc thuốc kháng histamine hoặc thuốc giảm ngứa khác. Nếu có nhiễm nấm, vi khuẩn hay ghẻ, hướng điều trị hoàn toàn khác. Nếu nghi do thuốc hoặc bệnh nội khoa, cần bàn với bác sĩ về việc điều chỉnh thuốc hay làm thêm xét nghiệm.
| Hướng xử trí | Phù hợp để trao đổi khi | Giới hạn và lưu ý |
|---|---|---|
| Phục hồi hàng rào da và dưỡng ẩm | Nền tảng cho mọi trường hợp khô ngứa, dù chẩn đoán cuối cùng là gì | Cần làm đều đặn; thỉnh thoảng bôi kem dưỡng thường không đủ |
| Thuốc bôi chống viêm đợt ngắn | Khi đã có ban đỏ, sẩn, bong vảy, do bác sĩ đánh giá | Điều chỉnh theo vị trí, tuổi, mức độ nặng và số ngày; mặt, nếp gấp, thai kỳ và cho con bú càng cần đánh giá |
| Thuốc uống giảm ngứa | Ngứa tỉnh giấc ban đêm, mề đay hoặc ngứa liên quan dị ứng | Mức gây buồn ngủ và tương tác khác nhau tùy thuốc; thai kỳ, cho con bú, trẻ em, người cao tuổi và bệnh gan thận cần bác sĩ quyết định |
| Điều trị nhiễm trùng | Đã xác định nhiễm nấm, vi khuẩn hoặc ghẻ | Phải xác định loại nhiễm trùng trước; dùng sai corticoid có thể che lấp tổn thương |
| Đánh giá nguyên nhân nội khoa | Ngứa toàn thân nhưng ban không rõ, hoặc kèm triệu chứng toàn thân khác | Xét nghiệm được sắp xếp theo bệnh sử; không nên chỉ dùng thuốc chống ngứa để đè triệu chứng lâu dài |
Đáp ứng khác nhau tùy từng người. Bảng này giúp bạn hiểu các lựa chọn trước khi đến khám, không phải cam kết kết quả. Thuốc do bác sĩ quyết định sau khi đánh giá chỉ định và chống chỉ định.
Khi nào nên đi khám hoặc tái khám?
Những tình huống dưới đây nên được bác sĩ chuyên khoa da liễu đánh giá, thay vì tiếp tục tự thử thuốc bôi mua ngoài.
- Ngứa kéo dài quá 2 tuần, hoặc hễ ngưng dưỡng ẩm là tái phát.
- Đã gãi trầy da chảy máu, hoặc xuất hiện rỉ dịch, đóng mài mủ, đau và nóng.
- Dùng thuốc rồi vẫn không đỡ, vùng bị lan rộng, hoặc ngưng thuốc là tái phát nhanh.
- Người nhà hoặc người ở cùng cũng bắt đầu ngứa, cần đánh giá xem có phải bệnh lây qua tiếp xúc hay không.
- Người bệnh là trẻ em, phụ nữ mang thai, đang cho con bú, người lớn tuổi hoặc có bệnh mạn tính, cần đánh giá mức an toàn khi dùng thuốc trước.
- Ngứa toàn thân nhưng ban không rõ, hoặc kèm vàng da, nước tiểu sẫm màu, thay đổi cân nặng, mệt mỏi, khát nước và tiểu nhiều.
Da khô ngứa thường cần xử lý đồng thời hàng rào bảo vệ, yếu tố khởi phát và tình trạng viêm; chỉ dùng thuốc một đợt thường không đủ.
Lời nhắc từ đội ngũ da liễu: hãy phân biệt khô da, viêm và nhiễm trùng
Da khô ngứa rất thường gặp, nhưng nguyên nhân không hẳn chỉ là thời tiết hanh khô. Tắm nước nóng, dưỡng ẩm chưa đủ, chàm, viêm da tiếp xúc, nhiễm nấm, ghẻ, mề đay hay phản ứng thuốc đều có thể khiến da ngứa tái đi tái lại; còn tự bôi kéo dài loại thuốc không rõ thành phần thì lại càng khiến tổn thương khó nhận định.
Nếu ngứa kéo dài quá 2 tuần, tỉnh giấc ban đêm, gãi trầy da nhiều lần, hoặc kèm sưng đỏ, bong vảy, rỉ dịch, ngứa toàn thân, nên để bác sĩ chuyên khoa da liễu xem hình thái ban, hỏi kỹ các tiếp xúc trong sinh hoạt và làm những xét nghiệm cần thiết, rồi mới bàn đến phục hồi hàng rào da, thuốc bôi, thuốc giảm ngứa hay điều trị nhiễm trùng.
- Trước hết xác định là khô da đơn thuần, viêm da, nhiễm trùng hay ngứa do nguyên nhân nội khoa, rồi mới quyết định hướng dùng thuốc.
- Phục hồi hàng rào da và điều chỉnh yếu tố khởi phát phải song hành với thuốc; chỉ dựa vào thuốc bôi thì thường sẽ tái phát.
- Trẻ em, phụ nữ mang thai, đang cho con bú, người lớn tuổi và người có bệnh mạn tính nên chủ động báo với bác sĩ trước khi dùng thuốc.
