Mề đay là gì? Có lây không?
Mề đay là những sẩn phù hình thành do mạch máu ở lớp nông của da tạm thời thoát dịch. Biểu hiện điển hình là các mảng gồ lên, bờ không đều và rất ngứa, màu có thể đỏ, hồng hoặc gần giống màu da.
Bản thân mề đay không lây qua tiếp xúc. Nó giống một phản ứng viêm của cơ thể với một kích thích nào đó: có người tìm được yếu tố khởi phát rõ ràng, có người dù đã làm xét nghiệm vẫn không thấy một nguyên nhân duy nhất.
Một sẩn phù thường xuất hiện trong vài phút đến vài giờ và lặn trong vòng 24 giờ, sau đó có thể nổi lại ở chỗ khác trên cơ thể. Nếu một mảng nằm yên không lặn, đau rõ, hoặc trông như vết bầm sau khi lặn, cần đánh giá xem có phải viêm mạch mề đay, phát ban do thuốc, nhiễm trùng hay một bệnh da khác.
Mề đay có triệu chứng gì? Khi nào cần cấp cứu?
Biểu hiện thường gặp là từng mảng sẩn phù nổi lên đột ngột kèm ngứa, châm chích hoặc cảm giác nóng rát, ở mặt, thân mình, tay chân hoặc những vùng da bị đè ép. Một số người còn kèm phù mạch, tức sưng sâu hơn quanh mí mắt, môi, bàn tay, bàn chân hoặc bộ phận sinh dục.
- Biểu hiện thường gặp: sẩn phù gồ lên, quầng đỏ, ngứa, vị trí thay đổi nhanh, mỗi tổn thương thường lặn trong vòng 24 giờ.
- Có thể kèm theo: sưng mí mắt, môi, bàn tay, bàn chân, đôi khi kèm căng tức, tê rần hoặc đau khi ấn.
- Nên đi khám: tái đi tái lại quá sáu tuần, ngứa đến mất ngủ, phải dùng thuốc thường xuyên, hoặc nghi có liên quan đến thuốc, thức ăn, nhiễm trùng.
- Cần cấp cứu: khó thở, thở rít, nghẹn cổ họng, sưng lưỡi hoặc họng, tức ngực, chóng mặt, tụt huyết áp, hoặc phản ứng dị ứng toàn thân.
Nếu chỉ là ban ngứa ngoài da thì thường vẫn có thể sắp xếp khám ngoại trú. Nhưng một khi đã liên quan đến đường thở, nuốt, tri giác hay tuần hoàn thì không thể chỉ uống kháng histamine rồi theo dõi. Đó có thể là phản ứng dị ứng nặng và cần xử trí y tế ngay.
Mề đay do đâu? Có phải lúc nào cũng là dị ứng thức ăn?
Mề đay không hẳn là dị ứng thức ăn. Mề đay cấp thường liên quan đến nhiễm virus hoặc vi khuẩn, thuốc, thức ăn, côn trùng đốt hay tiếp xúc chất kích ứng; mề đay mạn thường là tự phát hoặc liên quan đến miễn dịch, và không nhất thiết tìm được một dị nguyên duy nhất.
Nên ghi lại thời điểm phát bệnh, món đã ăn, thuốc hay thực phẩm chức năng mới dùng, dấu hiệu nhiễm trùng, căng thẳng, giấc ngủ, vận động, ra mồ hôi, thay đổi nhiệt độ, áp lực từ quần áo, nhiệt độ nước tắm và chu kỳ kinh nguyệt. So với việc làm thật nhiều xét nghiệm cùng lúc, ghi chép đều đặn thường giúp bác sĩ nhận định có yếu tố khởi phát nào tránh được hay không.
Mề đay mạn được định nghĩa là tái phát quá sáu tuần, và nhiều trường hợp trong số đó không do một loại thức ăn hay dị nguyên môi trường nào trực tiếp gây ra. Khi chưa có manh mối rõ ràng, kiêng khem quá mức hay xét nghiệm máu tìm dị nguyên lặp đi lặp lại không hẳn có ích; điều quan trọng là xác định chẩn đoán, kiểm soát triệu chứng và theo dõi diễn tiến.
Mề đay cấp và mề đay mạn khác nhau thế nào?
Mề đay được phân loại theo thời gian, yếu tố khởi phát và triệu chứng đi kèm. Mục đích phân loại không phải để tự dán nhãn cho mình, mà để giúp bác sĩ quyết định nên theo dõi, dùng thuốc, làm xét nghiệm hay chuyển tuyến.
Bảng dưới đây chỉ giúp định hướng ban đầu, không thay thế chẩn đoán của bác sĩ. Nếu triệu chứng tái đi tái lại, hình thái không điển hình hoặc kèm triệu chứng toàn thân, hãy mang theo ảnh chụp và ghi chép triệu chứng khi đi khám.
| Thể hoặc tình trạng tương tự | Manh mối thường gặp | Yếu tố khởi phát thường gặp | Trọng tâm xử trí |
|---|---|---|---|
| Mề đay cấp | Dưới sáu tuần; sẩn phù nổi nhanh, lặn nhanh | Nhiễm trùng, thức ăn, thuốc, côn trùng đốt, tiếp xúc chất kích ứng | Tìm yếu tố khởi phát gần đây, cân nhắc kháng histamine và thời điểm tái khám |
| Mề đay mạn tự phát | Tái phát quá sáu tuần, thường không có một dị nguyên rõ ràng | Có thể liên quan đến phản ứng miễn dịch, căng thẳng, tình trạng sau nhiễm trùng hoặc không rõ nguyên nhân | Theo dõi đều đặn, đánh giá kiểm soát triệu chứng lâu dài và các xét nghiệm cần thiết |
| Mề đay khởi phát do kích thích | Nổi sau một kích thích cụ thể như lạnh, nóng, đè ép, mồ hôi, ánh nắng | Nhiệt độ, vận động, áp lực, ma sát, đứng lâu hoặc ba lô đè lên vai | Xác định kiểu khởi phát, bàn về cách phòng ngừa và giới hạn an toàn |
| Phù mạch | Sưng sâu ở mí mắt, môi, bàn tay, bàn chân, có hoặc không kèm sẩn phù | Có thể liên quan đến mề đay, thuốc hoặc cơ chế khác | Nếu ảnh hưởng lưỡi, họng, hô hấp hoặc nuốt thì cần cấp cứu |
| Nghi viêm mạch mề đay | Cùng một tổn thương kéo dài quá 24 đến 48 giờ, đau, để lại vết bầm hoặc đổi màu sau khi lặn | Có thể liên quan đến viêm mạch máu hoặc bệnh miễn dịch | Cần bác sĩ da liễu đánh giá; xét nghiệm máu hoặc sinh thiết da khi có chỉ định |
Bảng này chỉ để hiểu bước đầu, không thay thế việc thăm khám. Nếu ban không điển hình, tái đi tái lại hoặc kèm triệu chứng toàn thân, vẫn cần bác sĩ chuyên khoa da liễu khám.
Mề đay điều trị thế nào? Uống kháng histamine bao lâu?
Điều trị được điều chỉnh theo thể cấp hay mạn, mức độ nặng, có kèm phù mạch hay không và tiền sử bệnh. Mục tiêu thường là giảm ngứa và sẩn phù, giảm tần suất tái phát, đồng thời tránh những yếu tố khởi phát nguy hiểm cũng như kiêng khem không cần thiết.
Thuốc kháng histamine là lựa chọn thường gặp. Bác sĩ thường cân nhắc thuốc kháng histamine H1 không gây buồn ngủ và điều chỉnh theo đáp ứng. Mỗi loại khác nhau về mức gây buồn ngủ, khô miệng và tương tác thuốc, nên phụ nữ mang thai, đang cho con bú, trẻ em, người cao tuổi hoặc người có bệnh gan thận cần bác sĩ chọn thuốc phù hợp.
Corticoid và các điều trị chuyên sâu không phù hợp để tự dùng. Trong đợt cấp nặng, bác sĩ có thể cân nhắc dùng thuốc khác trong thời gian ngắn; với trường hợp mạn tính kiểm soát kém, có thể cần xác định lại chẩn đoán rồi mới bàn đến các điều trị khác. Không nên tự mua thuốc hay dùng lặp lại kéo dài, vì tác dụng phụ, chống chỉ định và tần suất theo dõi khác nhau ở mỗi người.
Thuốc bôi thường không phải giải pháp chính. Mề đay là phản ứng tạm thời bên trong da, nên chỉ dùng thuốc bôi chống ngứa hay corticoid thường không xử lý được tình trạng sẩn phù tái đi tái lại. Bác sĩ chỉ phối hợp thuốc bôi khi da đã bị gãi trầy, chàm hóa hoặc kèm viêm da khác.
| Hướng điều trị | Phù hợp để trao đổi khi | Giới hạn và lưu ý |
|---|---|---|
| Quản lý yếu tố khởi phát và ghi chép | Nền tảng cho mọi thể mề đay | Trường hợp mạn thường không có một yếu tố khởi phát duy nhất; không nên kiêng khem rộng và kéo dài |
| Kháng histamine không gây buồn ngủ | Lựa chọn đầu tay thường dùng cho cả thể cấp và mạn | Buồn ngủ, khô miệng và tương tác khác nhau tùy thuốc; thai kỳ, cho con bú và bệnh gan thận cần bác sĩ đánh giá |
| Corticoid uống đợt ngắn | Đợt cấp nặng, do bác sĩ đánh giá | Có tác dụng phụ và chống chỉ định; không dành cho tự mua dùng hay dùng lặp lại lâu dài |
| Điều trị chuyên sâu | Mạn tính, kiểm soát kém, đã xác định chẩn đoán | Phải xác định chẩn đoán và loại trừ bệnh khác trước; tần suất theo dõi khác nhau tùy người |
| Bôi chống ngứa hoặc dưỡng ẩm | Hỗ trợ khi da bị gãi trầy, chàm hóa hoặc kèm viêm da khác | Không xử lý được sẩn phù tái đi tái lại; không phải điều trị chính của mề đay |
Đáp ứng khác nhau tùy từng người. Bảng này giúp bạn hiểu các lựa chọn trước khi đến khám, không phải cam kết kết quả. Thuốc do bác sĩ quyết định sau khi đánh giá chỉ định và chống chỉ định.
Chăm sóc hằng ngày thế nào để giảm tái phát?
Trọng tâm của chăm sóc hằng ngày là giảm kích thích, ghi lại yếu tố khởi phát và theo dõi đều đặn. Nếu không có bằng chứng rõ về dị ứng thức ăn, không nên kiêng khem rộng và kéo dài vì ảnh hưởng đến dinh dưỡng và chất lượng sống.
- Chụp ảnh khi phát bệnh, ghi lại thời gian, vị trí, kéo dài bao lâu và có mảng nào nằm yên không lặn hay không.
- Mặc quần áo rộng rãi, thoáng khí, giảm ma sát, bí nóng, đè ép và nước tắm quá nóng.
- Tránh gãi trầy da; có thể chườm mát hoặc dưỡng ẩm dịu nhẹ để giảm cảm giác kích thích.
- Báo cho bác sĩ mọi thuốc mới, thuốc giảm đau, kháng sinh, thực phẩm chức năng hay thuốc đông y dùng gần đây.
- Nếu phát bệnh sau khi vận động, ra mồ hôi, thay đổi nóng lạnh hoặc căng thẳng, hãy ghi lại kiểu khởi phát rồi bàn với bác sĩ cách điều chỉnh an toàn.
Khi nào nên đến khám bác sĩ da liễu?
Những tình huống dưới đây nên được đánh giá, thay vì tự theo dõi hoặc liên tục tự mua thuốc.
- Tái đi tái lại quá sáu tuần, hoặc triệu chứng ảnh hưởng đến giấc ngủ và công việc.
- Phải uống thuốc kéo dài mới kiểm soát được, ngưng thuốc là tái phát.
- Kèm sưng mí mắt, môi, hoặc từng có cảm giác nghẹn cổ họng, khó nuốt.
- Người bệnh là trẻ em hoặc phụ nữ mang thai, việc chọn thuốc cần cân nhắc đặc biệt.
- Nghi có liên quan đến một thuốc mới, thuốc giảm đau hoặc kháng sinh.
- Tổn thương gây đau, kéo dài quá 24 đến 48 giờ, hoặc để lại vết bầm và đổi màu sau khi lặn.
Bác sĩ sẽ dựa vào bệnh sử và biểu hiện trên da để quyết định có cần xét nghiệm máu, đánh giá dị ứng hay các kiểm tra khác. Không phải ai cũng cần làm trọn bộ xét nghiệm dị nguyên.
Lời nhắc từ đội ngũ da liễu: mề đay tái phát không hẳn do một dị nguyên
Khi nổi mề đay, người ta thường muốn tìm ngay xem dị ứng với món nào, nhưng trên lâm sàng, mề đay mạn tái phát quá sáu tuần không phải lúc nào cũng giải thích được bằng một dị nguyên duy nhất. So với việc kiêng khem rộng và kéo dài, quan trọng hơn là ghi lại thời điểm phát bệnh, thời gian kéo dài, có mảng nào nằm yên không lặn, tình trạng nhiễm trùng hay thuốc dùng gần đây, và có kèm sưng môi, mí mắt hay triệu chứng đường thở hay không.
Nếu sẩn phù tái đi tái lại, ảnh hưởng giấc ngủ, hoặc kèm phù mạch, nên để bác sĩ chuyên khoa da liễu khám trực tiếp. Bác sĩ sẽ dựa trên bệnh sử, biểu hiện trên da và các xét nghiệm cần thiết để bàn về thuốc kháng histamine, quản lý yếu tố khởi phát, tần suất theo dõi và việc có cần kiểm tra thêm hay không.
- Trước hết xác định đây là thể cấp, mạn hay khởi phát do kích thích, rồi mới quyết định theo dõi, dùng thuốc hay xét nghiệm.
- Với thai kỳ, cho con bú, trẻ em, người cao tuổi hoặc người có bệnh gan thận, việc chọn thuốc kháng histamine cần bác sĩ quyết định.
- Khi xuất hiện triệu chứng đường thở, nuốt, tri giác hay tuần hoàn, hãy đi cấp cứu ngay thay vì tự uống thuốc rồi theo dõi.
