Sau khi đổi nước giặt, đeo bông tai mới, nhuộm tóc hoặc đeo găng tay làm việc nhà hàng giờ, vùng da tiếp xúc bắt đầu đỏ, ngứa, bong tróc, nặng hơn còn nổi mụn nước nhỏ—rất có thể đó là viêm da tiếp xúc (contact dermatitis). Đây là phản ứng viêm khi da chạm vào một chất nào đó, rất thường gặp ở phòng khám da liễu, có thể xảy ra ở dân văn phòng, thợ làm tóc, người làm vệ sinh, người lớn tuổi và trẻ em.
Viêm da tiếp xúc chia thành hai nhóm chính là “kích ứng” và “dị ứng”, nguyên nhân và trọng tâm xử trí khác nhau. Tìm ra và tránh chất gây bệnh là cốt lõi để cải thiện và phòng tái phát; nếu vùng đỏ ngứa lan rộng, tái phát hoặc ảnh hưởng công việc và giấc ngủ, nên để bác sĩ da liễu đánh giá trực tiếp, khi cần sắp xếp test áp da để tìm chất gây dị ứng có thể có.
Điểm chính: Viêm da tiếp xúc là phản ứng viêm khi da tiếp xúc với một chất nhất định, triệu chứng thường gặp là đỏ, ngứa, châm chích, bong da, nứt nẻ hoặc mụn nước nhỏ, thường ở vùng tiếp xúc. Thể kích ứng chủ yếu liên quan đến tiếp xúc nước, chất tẩy rửa, dung môi lặp đi lặp lại; thể dị ứng là phản ứng miễn dịch với kim loại, hương liệu, thành phần thuốc nhuộm tóc, chất bảo quản hoặc cao su. Chìa khóa là tìm ra và tránh chất tiếp xúc, phục hồi hàng rào da; có cần dùng thuốc hay test áp da phải do bác sĩ đánh giá trực tiếp.
Viêm da tiếp xúc là gì? Vì sao chạm vào đồ vật lại đỏ ngứa?
Lớp sừng và bã nhờn ở ngoài cùng của da giống như bức tường bảo vệ, giúp ngăn các chất từ bên ngoài. Khi da chạm trực tiếp vào chất có tính kích ứng, hoặc chạm vào chất gây dị ứng mà cơ thể đã “ghi nhớ”, vùng tiếp xúc có thể bị viêm, gây đỏ, ngứa, bong da hoặc mụn nước—đó là viêm da tiếp xúc.
Viêm da tiếp xúc là một dạng “chàm/viêm da”, khác với viêm da cơ địa liên quan đến thể trạng, vì nó có yếu tố bên ngoài rõ ràng. Chỉ cần tiếp tục tiếp xúc, triệu chứng có thể tái đi tái lại; nếu tìm ra và tránh được chất đó, da của đa số người có cơ hội dần hồi phục.
Tuy nhiên, chất gây bệnh đôi khi không dễ nhận ra, ví dụ thành phần ẩn trong hương liệu mỹ phẩm, chất bảo quản dầu gội hoặc cao su găng tay, và triệu chứng có thể xuất hiện một hai ngày sau khi tiếp xúc, khiến khó tự liên hệ. Đây là lý do cần bác sĩ giúp làm rõ.
Triệu chứng thế nào? Thường xuất hiện ở đâu?
Triệu chứng khác nhau tùy chất tiếp xúc, thời gian tiếp xúc và tình trạng da. Biểu hiện thường gặp gồm:
Giai đoạn cấp
Vùng tiếp xúc đỏ, sưng, ngứa rõ hoặc nóng rát châm chích, nặng thì có mụn nước nhỏ dày đặc, rỉ dịch hoặc đóng vảy. Phản ứng dị ứng thường xuất hiện sau tiếp xúc một thời gian và có thể lan ra ngoài vùng tiếp xúc một chút.
Giai đoạn mạn
Khi tiếp xúc lặp lại lâu dài, da trở nên khô, thô ráp, dày lên, bong vảy, thậm chí nứt nẻ gây đau; đặc biệt hay gặp ở tay và thường bị cho là “tay nội trợ” hay khô da mùa đông.
Vị trí thường gặp và manh mối
Tay (chất tẩy rửa, găng tay, tiếp xúc nước), dái tai và cổ (bông tai, dây chuyền), quanh rốn (khuy quần kim loại), cổ tay (dây đồng hồ), da đầu, chân tóc, trán và sau tai (thuốc nhuộm, sản phẩm gội), mặt và quanh mắt (mỹ phẩm, đồ trang điểm, sơn móng), mu bàn chân (chất liệu giày). Nếu vết ban có hình dạng giống dây đồng hồ, khuy hay phạm vi găng tay, đó là manh mối rất quan trọng.
Các thể và chất tiếp xúc thường gặp là gì?
Viêm da tiếp xúc chủ yếu chia thành hai thể, đôi khi cùng tồn tại:
- Viêm da tiếp xúc kích ứng: chất trực tiếp làm tổn thương hàng rào da gây viêm, không cần cơ địa dị ứng, ai tiếp xúc đủ nhiều, đủ lâu cũng có thể bị. Thường gặp khi rửa tay nhiều, tiếp xúc nước, chất tẩy rửa, chất sát khuẩn, dung môi, dầu máy; hay gặp ở nhân viên y tế, ăn uống, làm tóc, vệ sinh và nội trợ.
- Viêm da tiếp xúc dị ứng: sau khi hệ miễn dịch bị “mẫn cảm” với một thành phần, lần tiếp xúc sau dù lượng ít cũng phản ứng; đây là dị ứng chậm, thường rõ sau tiếp xúc một hai ngày.
- Chất gây dị ứng thường gặp: kim loại như niken (trang sức, khóa thắt lưng, khuy quần jean), hương liệu, chất nhuộm trong thuốc nhuộm tóc, chất bảo quản trong mỹ phẩm và sản phẩm tắm gội, phụ gia găng tay cao su, một số keo dán và vật liệu làm móng, cùng một số loại cây.
- Phản ứng liên quan ánh sáng: một số ít chất sau khi bôi hoặc tiếp xúc phải gặp nắng mới gây ban, thường ở mặt, cổ, mu bàn tay.
- Chính sản phẩm bôi ngoài: thuốc bôi tự dùng, tinh dầu hay mẹo dân gian cũng có thể thành chất kích ứng hoặc gây dị ứng mới, làm viêm da phức tạp hơn.
Người có hàng rào da yếu hoặc cơ địa viêm da cơ địa dễ bị phản ứng kích ứng hơn, cũng có thể khiến triệu chứng khó phân biệt hơn.
Viêm da tiếp xúc khác chàm, mề đay và nhiễm nấm da thế nào?
Đỏ ngứa bong da không phải lúc nào cũng là viêm da tiếp xúc. Bảng dưới tóm tắt khác biệt thường gặp để tham khảo, không thay thế khám trực tiếp; nếu chủ yếu là sẩn phù nổi đột ngột và di chuyển, xem triệu chứng và đánh giá mề đay.
| Mục so sánh | Viêm da tiếp xúc | Viêm da cơ địa / chàm khô | Mề đay | Nhiễm nấm da |
|---|---|---|---|---|
| Yếu tố chính | Tiếp xúc chất nhất định (kích ứng hoặc dị ứng) | Thể trạng, hàng rào da yếu, khô | Nhiều yếu tố trong và ngoài, không phải lúc nào cũng tìm ra | Nhiễm nấm |
| Phân bố | Thường khu trú ở vùng tiếp xúc, hình dạng có manh mối | Đối xứng, hay ở nếp khuỷu, khoeo hoặc vùng khô | Khắp cơ thể, vị trí di chuyển | Thường ở bàn chân, bẹn, nếp gấp |
| Hình ảnh | Ban đỏ, bong da, mụn nước; mạn tính thì dày, nứt | Khô, bong vảy, dày lên do gãi | Sẩn phù nổi gờ, mất trong vài giờ | Mảng đỏ hình vòng bờ rõ, có thể bong vảy |
| Diễn tiến | Xuất hiện sau tiếp xúc, tránh thì có thể cải thiện | Kéo dài, tái phát, chịu ảnh hưởng mùa | Đến nhanh, đi nhanh | Lan rộng dần, khó tự khỏi |
| Hướng xử trí | Tìm và tránh chất tiếp xúc, bác sĩ đánh giá | Dưỡng ẩm phục hồi và bác sĩ đánh giá | Tìm yếu tố khởi phát và bác sĩ đánh giá | Xác định rồi xử trí theo bác sĩ |
Bác sĩ da liễu khám viêm da tiếp xúc ra sao?
Khi khám, bác sĩ thường hỏi triệu chứng bắt đầu khi nào, ở vị trí nào, gần đây có đổi mỹ phẩm, chất tẩy rửa, trang sức, nhuộm tóc hay làm móng không, ở nơi làm việc và ở nhà tiếp xúc với gì, ngày nghỉ có đỡ hơn không, cùng các thuốc hay mẹo từng dùng. Nên chụp lại bảng thành phần của sản phẩm nghi ngờ hoặc mang sản phẩm đến phòng khám.
Tiếp theo bác sĩ quan sát phân bố, hình dạng và tính chất ban, phân biệt với viêm da cơ địa, viêm da tiết bã, vảy nến, nhiễm nấm…; khi cần sẽ cạo vảy da soi nấm.
Nếu nghi ngờ viêm da tiếp xúc dị ứng, tái phát hoặc không tìm ra nguyên nhân, bác sĩ có thể sắp xếp “test áp da” (patch test): dán các chất gây dị ứng thường gặp lên da lưng, sau một thời gian đọc kết quả để tìm thành phần gây dị ứng có thể có. Test cần làm khi viêm da đã ổn định hơn, trước đó có thể phải điều chỉnh một số thuốc theo chỉ dẫn; có phù hợp hay không do bác sĩ đánh giá.
Điều trị viêm da tiếp xúc thế nào? Có những hướng nào?
Cách điều trị tùy thể, phạm vi, mức độ và vị trí, cần bác sĩ đánh giá trực tiếp rồi quyết định. Các hướng thường gặp gồm:
- Tìm và tránh chất tiếp xúc: nền tảng của mọi điều trị. Nếu tiếp tục tiếp xúc, thuốc thường chỉ tạm thời làm dịu triệu chứng.
- Phục hồi hàng rào da: dùng sản phẩm làm sạch dịu nhẹ và dưỡng ẩm theo lời khuyên của bác sĩ, giảm tổn thương thêm.
- Thuốc bôi chống viêm: tùy vị trí và mức độ, bác sĩ có thể kê nhóm corticoid hoặc nhóm không corticoid bôi ngoài da; vùng da mỏng như mặt, quanh mắt cần đánh giá kỹ.
- Giảm ngứa và thuốc uống: khi ngứa ảnh hưởng rõ giấc ngủ, bác sĩ có thể cân nhắc nhóm kháng histamin; chỉ khi lan rộng hoặc nặng mới đánh giá có cần thuốc uống chống viêm ngắn hạn.
- Khi bội nhiễm: nếu gãi trầy rồi có mủ, đóng vảy, bác sĩ sẽ đánh giá thêm có cần xử trí tương ứng.
- Điều chỉnh công việc và sinh hoạt: khi liên quan công việc, có thể bàn với bác sĩ về cách bảo hộ, chất liệu găng tay hoặc sản phẩm thay thế, khi cần điều chỉnh quy trình làm việc.
Các thuốc khác nhau rất nhiều về độ mạnh và vùng da phù hợp; tự mua hoặc dùng lâu thuốc bôi không rõ nguồn gốc có thể làm mỏng da hoặc khiến bệnh khó đánh giá hơn. Có dùng hay không, dùng thế nào và bao lâu đều nên theo chỉ dẫn của bác sĩ.
Làm gì ở nhà? 8 điểm chăm sóc và phòng ngừa
Các thói quen sau giúp giảm kích ứng và tái phát, có thể điều chỉnh theo lối sống; nếu triệu chứng rõ hoặc tái phát, vẫn nên đi khám trước để xác định nguyên nhân.
- Ghi lại chất nghi ngờ: những sản phẩm đã đổi, việc đã làm vài ngày trước khi bùng phát đều ghi lại để bác sĩ dễ đánh giá.
- Tạm ngưng sản phẩm mới: trong lúc da đang viêm, ngưng mỹ phẩm, đồ trang điểm và sản phẩm có hương mới mua.
- Làm sạch nhẹ nhàng: dùng nước ấm và sản phẩm làm sạch dịu nhẹ, tránh nước nóng và chà mạnh.
- Dưỡng ẩm ngay sau khi rửa tay: thấm khô rồi thoa dưỡng ẩm khi da còn hơi ẩm để giảm nứt nẻ.
- Đeo găng khi làm việc nhà: khi dùng chất tẩy rửa hoặc tiếp xúc nước lâu, có thể đeo găng cotton bên trong, găng chống nước bên ngoài; nếu dị ứng cao su, hỏi bác sĩ về chất liệu thay thế.
- Chú ý tiếp xúc kim loại: chọn trang sức chất liệu ít gây dị ứng, khuy kim loại quần jean có thể dán lớp vải ngăn cách.
- Thử sản phẩm mới ở vùng nhỏ: thoa thử sau tai hoặc mặt trong cánh tay và theo dõi vài ngày; trước khi nhuộm tóc cũng có thể hỏi thợ hoặc bác sĩ có cần thử trước không.
- Không gãi, không tự bôi mẹo dân gian: gãi khiến da tổn thương thêm, mẹo và tinh dầu cũng có thể gây kích ứng mới.
Người vốn dễ khô ngứa, hay bùng phát vào mùa đông có thể xem chăm sóc dưỡng ẩm khi bị chàm mùa đông để cùng chăm sóc hàng rào da.
Những hiểu lầm thường gặp về viêm da tiếp xúc?
Hiểu lầm 1: Sản phẩm dùng nhiều năm thì không thể đột nhiên dị ứng?
Không hẳn. Viêm da tiếp xúc dị ứng có thể chỉ “mẫn cảm” sau thời gian dài tiếp xúc lặp lại, nên trang sức, thuốc nhuộm hay mỹ phẩm dùng nhiều năm không sao cũng có thể một ngày gây đỏ ngứa. Khi mặt đột ngột đỏ ngứa, cũng nên ngưng sản phẩm mới và đi khám.
Hiểu lầm 2: Thành phần tự nhiên, hữu cơ thì không gây dị ứng?
Thành phần tự nhiên cũng có thể kích ứng hoặc gây dị ứng, ví dụ hương liệu trong một số chiết xuất thực vật và tinh dầu. Ghi “tự nhiên” không có nghĩa phù hợp với mọi người, vẫn cần dựa vào phản ứng của da mình.
Hiểu lầm 3: Bôi thuốc khỏi rồi thì có thể dùng tiếp đồ cũ?
Thuốc chủ yếu làm dịu viêm; nếu không tránh chất gây bệnh thật sự, khi tiếp xúc lại triệu chứng rất dễ quay lại, thậm chí ngày càng nặng. Tìm ra nguyên nhân và điều chỉnh thói quen tiếp xúc mới là trọng tâm giảm tái phát.
Khi nào nên đi khám?
Đỏ ngứa nhẹ, phạm vi nhỏ và biết nguyên nhân có thể tránh chất tiếp xúc, dưỡng ẩm nhẹ nhàng và theo dõi vài ngày. Nên đi khám khi:
- Tránh chất nghi ngờ và chăm sóc một hai tuần vẫn không cải thiện hoặc lan rộng.
- Tái phát nhiều lần mà không tìm ra nguyên nhân, hoặc nghi liên quan môi trường làm việc.
- Sưng đỏ diện rộng, mụn nước dày đặc, rỉ dịch, hoặc ngứa ảnh hưởng giấc ngủ và công việc.
- Xuất hiện ở vùng nhạy cảm như mặt, quanh mắt, môi hoặc bộ phận sinh dục.
- Có dấu hiệu nhiễm trùng như mủ, vảy vàng, sốt.
- Tự bôi thuốc lại nặng hơn, hoặc phải bôi thuốc lâu dài mới kiểm soát được.
Khi cần làm rõ nguyên nhân đỏ ngứa bong da, hãy đến khoa da liễu Ruian Clinic để bác sĩ đánh giá trực tiếp, và đọc thêm chủ đề về da tại kho kiến thức y khoa.
Tài liệu tham khảo bài viết giáo dục sức khỏe
- Học viện Da liễu Hoa Kỳ (AAD): Contact dermatitis
- DermNet: Contact dermatitis
- Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh (NHS): Contact dermatitis
Không. Viêm da tiếp xúc là phản ứng viêm của da với chất tiếp xúc, không phải nhiễm trùng, nên không lây sang người khác qua tiếp xúc. Nhưng nếu gãi trầy rồi bội nhiễm vi khuẩn, cần bác sĩ đánh giá thêm.
Nếu tìm ra và tránh được chất tiếp xúc, dưỡng ẩm nhẹ nhàng, viêm da tiếp xúc nhẹ có cơ hội dần cải thiện sau một thời gian. Nếu vẫn tiếp xúc, tái phát hoặc lan rộng, cần bác sĩ đánh giá nguyên nhân và quyết định có cần điều trị không.
Có thể là viêm da tiếp xúc do thành phần thuốc nhuộm, thường ở da đầu, chân tóc, trán, sau tai và cổ. Nếu sưng đỏ rõ, mụn nước hoặc phù mặt, nên ngưng nhuộm và đi khám sớm; sau này có nhuộm lại được không, có cần thử trước không, hãy trao đổi với bác sĩ.
Test áp da là dán các chất gây dị ứng thường gặp lên da lưng, sau một thời gian đọc phản ứng để tìm thành phần gây dị ứng có thể có. Không phải ai cũng cần, thường dùng khi nghi viêm da tiếp xúc dị ứng, tái phát hoặc không tìm ra nguyên nhân, do bác sĩ đánh giá có phù hợp không.
Có thể do dị ứng kim loại như niken. Nên tạm ngưng đeo hoặc tránh kim loại chạm trực tiếp vào da, ví dụ đổi sang trang sức chất liệu ít gây dị ứng, dán vải ngăn cách mặt trong khóa. Nếu đỏ ngứa kéo dài hoặc tái phát, hãy đi khám để xác định và đánh giá có cần điều trị không.
Không khuyến khích tự dùng lâu dài. Thuốc bôi chống viêm khác nhau nhiều về độ mạnh và vùng da phù hợp, dùng sai có thể làm mỏng da hoặc chậm tìm ra nguyên nhân thật, một số sản phẩm bôi cũng có thể gây dị ứng. Có cần dùng thuốc và dùng nhóm nào phải do bác sĩ đánh giá trực tiếp.
Lời nhắc từ bác sĩ: tìm ra chất tiếp xúc quan trọng hơn bôi thuốc mãi
Đỏ, ngứa, bong da có thể là viêm da tiếp xúc, cũng có thể là viêm da cơ địa, nhiễm nấm hoặc vấn đề da khác; bản thân viêm da tiếp xúc lại chia thành thể kích ứng và dị ứng, trọng tâm xử trí khác nhau. Khi khám, hãy nói vị trí, thời điểm bắt đầu, sản phẩm hay trang sức mới đổi, môi trường làm việc và các thuốc từng dùng, khi cần mang theo bảng thành phần để bác sĩ kiểm tra và đánh giá. Tránh tự bôi thuốc lâu dài hoặc dùng mẹo; có cần dùng thuốc hay test áp da phải do bác sĩ đánh giá trực tiếp.
Bài viết này là thông tin giáo dục sức khỏe về bệnh, không phải quảng cáo thuốc, không giới thiệu hay bán một loại thuốc cụ thể. Nội dung không thay thế khám bệnh; chẩn đoán, xét nghiệm và điều trị phải do bác sĩ đánh giá tận nơi theo từng trường hợp.
Nhóm bác sĩ da liễu
BS. Tseng
