Zona thần kinh thường khởi đầu bằng châm chích, nóng rát, ngứa hoặc nhạy cảm bất thường ở một bên cơ thể hay khuôn mặt, sau đó xuất hiện các cụm mụn nước dọc đường đi của dây thần kinh. Tổn thương gần mắt hoặc tai cần được bác sĩ đánh giá sớm.
Bệnh do virus thủy đậu-zona còn tiềm ẩn trong hạch cảm giác sau thủy đậu tái hoạt. Tuổi cao hoặc suy giảm miễn dịch làm tăng nguy cơ, nhưng người trẻ vẫn có thể mắc.
Tóm tắt: Đau rát theo dải một bên kèm cụm mụn nước là gợi ý quan trọng. Khoảng 72 giờ đầu sau phát ban thường là thời điểm quan trọng để bàn về điều trị kháng virus; quá thời điểm này vẫn không nên bỏ qua. Cần khám ưu tiên nếu tổn thương gần mắt, mũi, tai, lan nhanh, thay đổi thị lực hoặc thính lực, yếu mặt, sốt hay suy giảm miễn dịch.
Zona thần kinh là gì và vì sao xuất hiện?
Sau thủy đậu, virus có thể nằm tiềm ẩn trong hạch thần kinh cảm giác. Khi tái hoạt và đi theo dây thần kinh ra da, nó có thể gây zona.
Bệnh không có nghĩa là vệ sinh kém và không thể chỉ quy cho mệt mỏi. Người lớn tuổi hoặc có miễn dịch bị ảnh hưởng bởi bệnh hay điều trị cần chú ý tổn thương không điển hình hoặc lan rộng.
Dấu hiệu báo trước và triệu chứng điển hình là gì?
Một số người đau châm chích, bỏng rát, tê, ngứa hoặc quá nhạy khi chạm vài ngày trước khi thấy ban. Quần áo chạm nhẹ cũng có thể khó chịu.
Ban điển hình tập trung ở một hoặc hai khoanh da liền kề, thường ở một bên ngực, bụng, lưng hoặc mặt và hiếm khi vượt đường giữa. Sau đó xuất hiện cụm mụn nước rồi khô, đóng vảy.
- Phân bố theo dải hoặc mảng một bên, không rải đều toàn thân
- Đau, bỏng rát hoặc nhạy khi chạm có thể nổi bật hơn ngứa
- Các mụn nước kích thước gần nhau tụ thành cụm trên nền đỏ
- Đau hoặc tê châm chích có thể tiếp tục sau khi da lành
Phân biệt zona với các mụn nước hoặc phát ban khác thế nào?
Bác sĩ dựa vào phân bố, kiểu đau, thứ tự xuất hiện và tiền sử tiếp xúc. Chỉ nhìn ảnh không phải lúc nào cũng xác định được, nhất là trước khi nổi mụn nước hoặc khi bệnh không điển hình.
| Tình trạng | Phân bố và cảm giác thường gặp | Điểm cần lưu ý |
|---|---|---|
| Zona thần kinh | Một bên cơ thể hoặc mặt; đau rát rồi nổi cụm mụn nước | Thường theo khoanh da, không vượt đường giữa; có thể còn đau thần kinh |
| Herpes đơn thuần | Cụm mụn nước tái phát gần môi hoặc vị trí cố định | Hay tái phát cùng chỗ và không nhất thiết thành dải |
| Viêm da tiếp xúc | Đỏ, ngứa, mụn nước tại vùng tiếp xúc | Ngứa nổi bật, có thể hai bên hoặc đúng hình tiếp xúc |
| Chàm tổ đỉa | Mụn nước sâu nhỏ ở cạnh ngón, lòng bàn tay hoặc chân | Thường rất ngứa và không theo dây thần kinh một bên thân |
| Nhiễm khuẩn | Đỏ, sưng, rỉ dịch, mủ hoặc vảy | Lan nhanh, sốt hoặc đau ấn rõ cần khám sớm |
Nghi zona thần kinh cần xét nghiệm gì?
Ban mụn nước theo khoanh da một bên thường có thể chẩn đoán qua bệnh sử và khám da. Bác sĩ hỏi thời điểm đau, tổn thương mới, vị trí gần mắt tai và tình trạng miễn dịch.
Nếu hình ảnh không điển hình, ít mụn nước, lan rộng hoặc cần phân biệt virus khác, có thể lấy dịch mụn nước, đáy tổn thương hoặc vảy để xét nghiệm PCR. Không phải ai cũng cần xét nghiệm máu.
Vì sao nên đánh giá zona sớm?
Cách xử trí tùy thời điểm phát ban, vị trí, mức đau, tuổi, miễn dịch và nguy cơ biến chứng. Điều trị kháng virus thường có lợi khi được cân nhắc sớm; dù quá 72 giờ, người còn nổi tổn thương mới, gần mắt tai, đau nhiều hoặc suy giảm miễn dịch vẫn cần khám.
Bác sĩ cũng đánh giá đau cấp, giấc ngủ và vết thương. Không tự phối hợp thuốc, bôi sản phẩm không rõ lên mụn nước hoặc ngừng điều trị được kê chỉ vì bớt đau.
Khi có các dấu hiệu này, xem dịch vụ da liễu Ruianc Clinic.
Zona có lây không và gia đình phòng ngừa thế nào?
Tiếp xúc với người bị zona không làm người khác mắc zona ngay. Người chưa miễn dịch với thủy đậu có thể mắc thủy đậu khi tiếp xúc dịch mụn nước.
Cho đến khi mọi mụn nước khô và đóng vảy, hãy che tổn thương, tránh gãi, rửa tay và không dùng chung vật chạm vào vùng bệnh. Tránh tiếp xúc gần với thai phụ chưa miễn dịch, trẻ sinh non và người suy giảm miễn dịch.
Để đọc thêm về bệnh da, vào Thư viện kiến thức sức khỏe Ruianc.
Chăm sóc da và cơn đau tại nhà ra sao?
Giữ tổn thương sạch, khô và giảm cọ xát hoặc gãi. Mặc đồ mềm rộng, dùng băng sạch, thoáng và không dính khi cần.
Không tự chọc mụn nước hoặc dùng lặp lại chất sát khuẩn mạnh, mẹo dân gian hay kem không rõ. Mủ, mùi hôi, đỏ lan hoặc sốt cần được khám lại.
- Rửa nhẹ và thấm khô, không chà xát
- Làm theo hướng dẫn giảm đau và ghi giấc ngủ, vùng đau, tổn thương mới
- Chườm mát sạch trong thời gian ngắn, không đặt đá trực tiếp
- Nghỉ ngơi và ăn uống đều; không dùng thực phẩm bổ sung thay điều trị
Dấu hiệu nào cần khám sớm?
Tổn thương gần mắt, trán, chóp mũi hoặc tai có thể ảnh hưởng thị giác, thính giác hay dây thần kinh mặt. Người suy giảm miễn dịch có ban vượt khỏi vùng một bên cũng cần đánh giá nhanh.
- Ban quanh mắt, trán, chóp mũi kèm đỏ mắt, đau mắt, sợ sáng hoặc thay đổi thị lực
- Mụn nước trong hoặc quanh tai kèm giảm nghe, chóng mặt hoặc yếu một bên mặt
- Ban lan nhanh qua nhiều vùng hoặc rất nhiều mụn nước toàn thân
- Sốt cao, lú lẫn, đau đầu dữ dội, cứng cổ hoặc yếu chi
- Suy giảm miễn dịch, mang thai hoặc đang điều trị ảnh hưởng miễn dịch
- Có mủ, đỏ lan hoặc đau ảnh hưởng nặng đến ngủ và sinh hoạt
Đau sau khi lành phát ban cần theo dõi thế nào?
Sau khi đóng vảy vẫn có thể đau rát, đau nhói, tê hoặc đau khi chạm nhẹ. Đau kéo dài khoảng 90 ngày từ lúc phát ban có thể được xem xét là đau thần kinh sau zona.
Không nên chỉ chịu đựng cơn đau kéo dài. Hãy ghi vị trí, mức độ và ảnh hưởng đến ngủ, hoạt động để tái khám; sau hồi phục có thể trao đổi phòng ngừa theo tuổi và sức khỏe.
Nguồn tham khảo về zona thần kinh
- U.S. CDC: Clinical Features of Shingles
- U.S. CDC: About Shingles
- American Academy of Dermatology: Shingles self-care
- Taiwan CDC: Varicella and herpes zoster transmission
Có thể, nhưng bệnh thần kinh, cơ hoặc nội tạng cũng gây đau tương tự nên không thể tự chẩn đoán chỉ bằng triệu chứng.
Không. Dịch mụn nước có thể gây thủy đậu ở người chưa có miễn dịch, chứ không gây zona ngay.
Thường có thể rửa nhẹ, nhưng tránh nước nóng lâu, chà xát và làm vỡ mụn nước; tổn thương rộng hoặc rỉ dịch nên hỏi nhân viên y tế.
Không. Việc này làm tăng nguy cơ nhiễm khuẩn, rỉ dịch và tiếp xúc với dịch có virus.
Nhiều người giảm dần, nhưng một số kéo dài vài tuần hoặc vài tháng. Đau ảnh hưởng ngủ và sinh hoạt cần tái khám.
Có thể. Ban mụn nước tái phát cùng vị trí vẫn cần được chẩn đoán lại vì có thể là bệnh khác.
Bác sĩ nhắc: đau một bên kèm mụn nước cần đánh giá sớm
Zona giai đoạn đầu có thể đau trước khi nổi ban và giống bệnh da hoặc thần kinh khác. Tổn thương gần mắt tai, lan nhanh, suy giảm miễn dịch hoặc đau nhiều cần được khám trực tiếp sớm.
Bài viết cung cấp kiến thức sức khỏe chung, không phải quảng cáo thuốc hay chẩn đoán cá nhân. Khám, điều trị và phòng ngừa cần bác sĩ đánh giá trực tiếp.
Đội ngũ bác sĩ da liễu
BS. Tseng
