Nếu hai má, mũi hoặc cằm thường đỏ và nóng, rõ hơn sau khi ra nắng, uống đồ nóng hoặc căng thẳng, đôi khi nổi những nốt đỏ nhỏ giống mụn, đó có thể là bệnh trứng cá đỏ (rosacea). Đây là bệnh viêm da mạn tính, hay tái phát ở vùng mặt, và không liên quan trực tiếp đến việc uống rượu nhiều hay ít.
Bệnh trứng cá đỏ không thể xử lý chỉ bằng một sản phẩm hay một lần điều trị, nhưng khi tìm ra yếu tố khởi phát, chăm sóc da dịu nhẹ và điều trị khi cần dưới sự đánh giá của bác sĩ, nhiều người có thể giữ tình trạng da tương đối ổn định. Mụn trứng cá, viêm da tiết bã và viêm da tiếp xúc cũng có thể làm mặt đỏ, vì vậy đừng tự chẩn đoán qua hình ảnh.
Điểm chính: Bệnh trứng cá đỏ thường xuất hiện ở vùng giữa mặt, với biểu hiện đỏ bừng từng lúc, đỏ dai dẳng, giãn mao mạch hoặc sẩn đỏ giống mụn; một số ít người bị dày da mũi hoặc khô, kích ứng mắt. Ánh nắng, thay đổi nhiệt độ, đồ cay nóng, rượu bia, căng thẳng và sản phẩm chăm sóc da gây kích ứng có thể làm bệnh bùng phát. Chăm sóc hằng ngày gồm làm sạch dịu nhẹ, dưỡng ẩm, chống nắng và ghi lại yếu tố khởi phát. Nếu đỏ kéo dài, sẩn đỏ tái đi tái lại hoặc có triệu chứng ở mắt, hãy đi khám bác sĩ.
Bệnh trứng cá đỏ là gì? Vì sao mặt cứ đỏ mãi?
Bệnh trứng cá đỏ là bệnh da viêm kéo dài, lúc nặng lúc nhẹ, chủ yếu ở hai má, mũi, trán và cằm – vùng giữa khuôn mặt. Bệnh thường bắt đầu ở tuổi trưởng thành và có thể gặp ở mọi giới tính, mọi màu da; ở người da sẫm màu, vết đỏ khó thấy hơn nên dễ bị bỏ sót.
Nguyên nhân không chỉ có một, mà có thể liên quan đến cơ địa, mạch máu ở mặt dễ phản ứng, miễn dịch bẩm sinh phản ứng quá mức, hàng rào bảo vệ da yếu và sự thay đổi vi sinh vật trên da (như ve Demodex). Những yếu tố này khiến da phản ứng mạnh hơn với ánh nắng, nhiệt độ và kích thích, gây đỏ, nóng và viêm.
Bệnh trứng cá đỏ không phải do rửa mặt không sạch và không lây. Ngược lại, rửa mặt quá nhiều hoặc tẩy tế bào chết thường xuyên có thể làm yếu hàng rào bảo vệ da, khiến da đỏ và châm chích hơn.
Những yếu tố nào dễ làm bệnh trứng cá đỏ bùng phát?
Bệnh trứng cá đỏ thường bùng phát do một yếu tố khởi phát, nhưng yếu tố này khác nhau ở mỗi người. Không cần kiêng tất cả thực phẩm hay hoạt động có thể liên quan; cách thực tế hơn là quan sát và tìm ra yếu tố của riêng mình.
- Ánh nắng và tia UV: nhiều tài liệu xem đây là một trong những yếu tố môi trường có ảnh hưởng tương đối lớn.
- Thay đổi nhiệt độ: tắm nước nóng, xông hơi, nắng gắt hoặc gió lạnh, ra vào nơi chênh lệch nhiệt độ lớn.
- Ăn uống: đồ cay, đồ uống hoặc canh nóng, đồ uống có cồn.
- Căng thẳng, lo âu, hoặc nóng bừng sau khi vận động mạnh.
- Sản phẩm chăm sóc da hoặc mỹ phẩm gây kích ứng: chứa cồn, hương liệu, hạt tẩy hoặc acid nồng độ cao.
- Một số thuốc làm giãn mạch, hoặc tự ý dùng kéo dài thuốc bôi chứa corticoid.
Bạn có thể ghi lại trong vài tuần các bữa ăn, việc ra nắng, hoạt động, sản phẩm dùng và mức độ đỏ mỗi ngày, rồi mang theo khi đi khám; cách này giúp thấy quy luật rõ hơn so với chỉ dựa vào trí nhớ.
Chăm sóc da bị trứng cá đỏ hằng ngày thế nào? 8 nguyên tắc dễ áp dụng
Mục tiêu chăm sóc hằng ngày là giảm kích thích, củng cố hàng rào bảo vệ da và giảm số lần bùng phát. Các nguyên tắc dưới đây phù hợp với nhiều người bị trứng cá đỏ; nếu đang điều trị, hãy ưu tiên hướng dẫn riêng của bác sĩ.
- Rửa mặt bằng sữa rửa mặt dịu nhẹ và nước ấm, không chà xát; sau khi rửa, thấm khô nhẹ nhàng.
- Dưỡng ẩm mỗi ngày bằng sản phẩm có thành phần đơn giản, không hương liệu để giảm khô căng và châm chích.
- Khi ra ngoài, dùng kem chống nắng phổ rộng kèm mũ, ô để che chắn; một số người hợp với kem chống nắng vật lý hơn.
- Tạm ngưng các cách chăm sóc gây ma sát mạnh như hạt tẩy, peel, mặt nạ lột hoặc máy rửa mặt.
- Thử sản phẩm mới ở sau tai hoặc một vùng nhỏ ở cằm vài ngày; nếu không châm chích hay đỏ mới dùng rộng hơn.
- Giảm kích thích nhiệt: tránh nước quá nóng, tắm lâu, xông hơi; để đồ uống nóng nguội bớt rồi mới uống.
- Ghi lại và tránh các yếu tố khởi phát của riêng bạn như đồ cay, rượu bia hoặc môi trường nhất định.
- Không tự ý dùng kem không rõ nguồn gốc hoặc thuốc bôi chứa corticoid; dùng lâu có thể khiến vết đỏ và sẩn khó kiểm soát hơn.
Nếu mặt còn khô, bong vảy hoặc ngứa rõ rệt, bạn có thể đọc thêm nguyên nhân và cách chăm sóc da khô ngứa. Về thói quen chống nắng, bài chống nắng và chăm sóc da khi bị nám cũng nhấn mạnh việc giảm tia UV và ma sát.
Bệnh trứng cá đỏ có triệu chứng gì? 4 dạng thường gặp
Biểu hiện của bệnh trứng cá đỏ khác nhau ở mỗi người, thường có từ hai dấu hiệu trở lên cùng lúc và có thể thay đổi theo thời gian. Bác sĩ sẽ xây dựng kế hoạch chăm sóc và điều trị theo triệu chứng chính, thay vì áp dụng một cách cho tất cả.
Đỏ bừng, đỏ dai dẳng và giãn mao mạch
Ban đầu có thể chỉ dễ đỏ mặt hoặc đỏ bừng từng lúc, sau đó vết đỏ kéo dài hơn và xuất hiện các mạch máu nhỏ li ti ở má hoặc cánh mũi. Một số người thấy nóng, châm chích, khô căng.
Sẩn đỏ và mụn mủ (dạng giống mụn)
Trên nền da đỏ xuất hiện các sẩn đỏ nhỏ hoặc mụn mủ, trông giống mụn trứng cá nhưng thường không có nhân mụn (mụn đầu trắng, đầu đen) và hay kèm đỏ dai dẳng.
Dày da (thường ở mũi)
Số ít người có da dày dần, lỗ chân lông to và bề mặt sần sùi, hay gặp ở mũi và thường gặp ở nam hơn một chút. Những thay đổi này nên được bác sĩ đánh giá sớm.
Triệu chứng ở mắt (trứng cá đỏ thể mắt)
Có thể gồm khô mắt, cộm như có dị vật, sợ ánh sáng, đỏ mắt, sưng bờ mi hoặc lẹo tái phát. Triệu chứng mắt đôi khi xuất hiện trước triệu chứng da; nếu nhìn mờ hoặc đau mắt, hãy đi khám sớm.
Trứng cá đỏ khác mụn trứng cá, viêm da tiết bã và dị ứng da thế nào?
Mặt đỏ và nổi sẩn có nhiều nguyên nhân; trông giống nhau nhưng cách xử lý khác nhau. Bảng dưới đây giúp so sánh sơ bộ và không thay thế chẩn đoán trực tiếp. Để hiểu thêm cách mụn hình thành, xem nguyên nhân mụn trứng cá tái phát.
| Tiêu chí | Trứng cá đỏ | Mụn trứng cá | Viêm da tiết bã | Viêm da tiếp xúc / dị ứng da mặt |
|---|---|---|---|---|
| Vị trí thường gặp | Má, mũi, trán, cằm – vùng giữa mặt | Mặt, ngực, lưng | Giữa hai lông mày, cánh mũi, chân tóc, da đầu | Vùng tiếp xúc với sản phẩm hoặc dị nguyên |
| Biểu hiện chính | Đỏ dai dẳng, đỏ bừng, mạch máu đỏ; có thể kèm sẩn, mụn mủ | Nhân mụn, sẩn đỏ, mụn mủ; nặng có thể thành nốt | Đỏ kèm vảy nhờn màu vàng trắng | Đỏ sưng, ngứa, mụn nước nhỏ hoặc bong vảy |
| Có nhân mụn không | Thường không | Thường có mụn đầu trắng, đầu đen | Không | Không |
| Cảm giác thường gặp | Nóng, châm chích, dễ đỏ | Đau khi ấn, có người không cảm thấy gì | Ngứa, bong vảy | Ngứa hoặc châm chích rõ |
| Yếu tố khởi phát thường gặp | Nắng, thay đổi nhiệt độ, đồ cay nóng, rượu bia, căng thẳng | Dầu nhờn, nội tiết, ma sát, nặn mụn | Đổi mùa, căng thẳng, sinh hoạt thất thường | Sản phẩm dưỡng da, mỹ phẩm, hương liệu, kim loại mới |
| Hướng chăm sóc | Tìm yếu tố khởi phát, dưỡng ẩm dịu nhẹ, chống nắng; cần đánh giá có nên điều trị không | Không nặn, làm sạch nhẹ nhàng; điều trị theo mức độ | Làm sạch đều đặn, kiểm soát viêm; xem có bệnh khác kèm theo không | Ngưng sản phẩm nghi ngờ; làm test áp khi cần |
Điều trị trứng cá đỏ ra sao? Bác sĩ đánh giá như thế nào?
Chẩn đoán bệnh trứng cá đỏ chủ yếu dựa vào hình ảnh lâm sàng và diễn tiến. Bác sĩ quan sát sự phân bố vết đỏ, có sẩn hay mạch máu không, có nhân mụn không và có triệu chứng mắt không, đồng thời hỏi về yếu tố khởi phát, sản phẩm chăm sóc da và thuốc đang dùng. Chỉ khi biểu hiện không điển hình, bác sĩ mới cân nhắc xét nghiệm để loại trừ bệnh tương tự.
Việc điều trị được lựa chọn theo tổ hợp triệu chứng chính, thường kết hợp chăm sóc hằng ngày và theo dõi lâu dài. Dưới đây là các hướng thường gặp; phương pháp có phù hợp không, dùng thế nào và trong bao lâu cần bác sĩ quyết định theo từng trường hợp.
- Đỏ bừng và đỏ da: có thể cân nhắc thuốc bôi nhóm co mạch, liệu pháp ánh sáng xung cường độ cao (IPL) hoặc laser mạch máu. Trước khi điều trị bằng ánh sáng hay laser cần đánh giá tình trạng da, việc phơi nắng và thời gian hồi phục; sau điều trị vết đỏ vẫn có thể xuất hiện lại do yếu tố khởi phát.
- Sẩn đỏ và mụn mủ: có thể dùng thuốc bôi nhóm kháng viêm hoặc thuốc bôi nhóm chống ký sinh trùng; nếu tổn thương lan rộng hoặc tái phát nhiều, bác sĩ có thể cân nhắc kháng sinh đường uống nhóm tetracycline, chủ yếu với mục đích kháng viêm.
- Giãn mao mạch: thường cần đánh giá điều trị bằng ánh sáng hoặc laser; thuốc có tác dụng hạn chế với mạch máu.
- Dày da mũi: tùy tình trạng viêm, có thể cân nhắc thuốc uống nhóm dẫn xuất vitamin A (retinoid), laser hoặc phẫu thuật.
- Triệu chứng ở mắt: ngoài chườm ấm và vệ sinh bờ mi, nên được bác sĩ nhãn khoa đánh giá song song.
Mọi phương pháp điều trị đều có thể gây tác dụng phụ và có giới hạn, như kích ứng, khô da, đỏ sưng tạm thời hoặc thay đổi sắc tố. Phụ nữ mang thai, đang cho con bú hoặc người có bệnh mạn tính càng cần báo trước với bác sĩ. Triệu chứng có thể quay lại sau khi ngưng điều trị, nên nhiều người cần chăm sóc lâu dài và tái khám để điều chỉnh.
Những hiểu lầm thường gặp về bệnh trứng cá đỏ
Hiểu lầm 1: Trứng cá đỏ là do uống nhiều rượu?
Không. Rượu bia là yếu tố khởi phát ở một số người, nhưng người không uống rượu cũng có thể bị trứng cá đỏ. Bệnh không liên quan trực tiếp đến thói quen uống rượu.
Hiểu lầm 2: Có sẩn đỏ thì dùng sản phẩm trị mụn là được?
Sẩn của trứng cá đỏ giống mụn, nhưng nhiều sản phẩm trị mụn chứa thành phần gây kích ứng, có thể làm da đỏ và châm chích hơn. Nên xác định là mụn trứng cá hay trứng cá đỏ trước khi chọn cách chăm sóc.
Hiểu lầm 3: Thuốc bôi corticoid làm hết đỏ nhanh hơn?
Corticoid bôi có thể khiến vết đỏ tạm lặn, nhưng dùng lâu hoặc không đúng cách có thể gây viêm da giống trứng cá đỏ, mỏng da, và khi ngưng thuốc da lại càng đỏ hơn. Thuốc bôi chứa corticoid chỉ nên dùng theo chỉ định của bác sĩ.
Hiểu lầm 4: Rửa mặt, tẩy da chết nhiều hơn thì sẽ hết đỏ?
Trứng cá đỏ không do bụi bẩn, rửa mặt quá mức còn làm tổn thương hàng rào bảo vệ da. Nếu da đột ngột đỏ, ngứa hoặc châm chích, đó cũng có thể là dị ứng hoặc phản ứng kích ứng; tránh dùng nhiều sản phẩm mới cùng lúc và nên để bác sĩ đánh giá.
Khi nào nên đi khám da liễu?
Nếu mặt chỉ đỏ trong một số tình huống và nhanh chóng hết, bạn có thể bắt đầu bằng chăm sóc hằng ngày và tránh yếu tố khởi phát. Nhưng nên đi khám nếu gặp các tình huống sau:
- Mặt đỏ kéo dài vài tuần không đỡ, hoặc ngày càng thường xuyên, lan rộng hơn.
- Sẩn đỏ, mụn mủ tái đi tái lại, hoặc da đỏ, đau hơn sau khi dùng sản phẩm trị mụn.
- Da mũi hoặc da mặt dày dần, thô ráp, sần sùi.
- Khô mắt, cộm như có dị vật, sợ ánh sáng, sưng mi mắt; nếu nhìn mờ hoặc đau mắt, hãy đi khám sớm.
- Mặt đỏ kèm sốt, đau khớp, mệt mỏi toàn thân, hoặc vết đỏ phân bố không điển hình.
- Đã dùng lâu corticoid hoặc kem không rõ nguồn gốc, và da đỏ hơn sau khi ngưng.
- Triệu chứng ảnh hưởng rõ rệt đến giấc ngủ, công việc, giao tiếp hoặc tâm trạng.
Nếu vùng giữa hai lông mày và cánh mũi còn bong vảy nhờn, có thể bạn bị kèm viêm da tiết bã, cách xử lý sẽ khác. Nếu muốn biết nguyên nhân gây đỏ mặt, bạn có thể đến khoa da liễu Ruianc Clinic để được bác sĩ thăm khám trực tiếp.
Tài liệu tham khảo của bài viết
- Viện Da liễu Hoa Kỳ (AAD): Rosacea (trứng cá đỏ)
- DermNet: Rosacea (trứng cá đỏ)
- Viện Quốc gia về Bệnh Viêm khớp, Cơ xương và Da Hoa Kỳ (NIAMS): Rosacea
Trứng cá đỏ là bệnh mạn tính, dễ tái phát; mục tiêu điều trị hiện nay là kiểm soát vết đỏ, sẩn và giảm số lần bùng phát. Nhiều người ổn định hơn khi tránh yếu tố khởi phát, chăm sóc da dịu nhẹ và điều trị khi cần dưới sự đánh giá của bác sĩ, nhưng bệnh có thể quay lại khi ngưng chăm sóc nên cần theo dõi lâu dài.
Mụn trứng cá thường có nhân mụn (đầu trắng, đầu đen) và có thể mọc ở ngực, lưng. Trứng cá đỏ thường không có nhân mụn mà nổi bật với đỏ dai dẳng, đỏ bừng, mạch máu đỏ ở giữa mặt, hay kèm nóng và châm chích. Hai bệnh có thể cùng tồn tại, nên được bác sĩ da liễu khám trực tiếp.
Phần lớn người bệnh vẫn có thể trang điểm, nhưng nên chọn sản phẩm có thành phần đơn giản, không hương liệu và tẩy trang nhẹ nhàng, không chà xát. Hãy thử sản phẩm mới trên vùng nhỏ trước; nếu sau khi trang điểm da châm chích hoặc đỏ hơn, hãy ngưng dùng và cho bác sĩ biết sản phẩm bạn đang dùng.
Liệu pháp ánh sáng hoặc laser mạch máu đôi khi được dùng cho đỏ dai dẳng và giãn mao mạch, nhưng có phù hợp hay không còn tùy da có đang viêm không, màu da, việc phơi nắng gần đây, thuốc đang dùng và kỳ vọng của bạn. Phương pháp này có nguy cơ như sưng đỏ tạm thời, thay đổi sắc tố và không bảo đảm vết đỏ sẽ không quay lại; hãy để bác sĩ khám trước khi quyết định.
Không lây. Trứng cá đỏ liên quan đến nhiều yếu tố như cơ địa, phản ứng của mạch máu và miễn dịch, hàng rào bảo vệ da và vi sinh vật trên da; bệnh không lây qua tiếp xúc và không phải do rửa mặt không sạch.
Không nhất thiết. Yếu tố khởi phát khác nhau ở mỗi người, rượu bia và đồ cay chỉ là ví dụ thường gặp. Bạn nên ghi lại chế độ ăn và mức độ bùng phát, nếu thấy liên quan rõ thì điều chỉnh, không cần kiêng mọi thứ cùng lúc; nếu khó xác định, hãy trao đổi với bác sĩ.
Lời khuyên của bác sĩ: xác định nguyên nhân mặt đỏ trước khi chọn cách chăm sóc và điều trị
Đỏ, nóng, châm chích hoặc nổi sẩn có thể là trứng cá đỏ, nhưng cũng có thể là mụn trứng cá, viêm da tiết bã, viêm da tiếp xúc hoặc bệnh khác. Khi đi khám, hãy mang theo danh sách sản phẩm chăm sóc da, thuốc bôi đang dùng và nhật ký bùng phát để bác sĩ đánh giá dựa trên hình thái vết đỏ, sự phân bố sẩn và triệu chứng mắt. Đừng dùng lâu kem không rõ nguồn gốc hay liên tục đổi sang sản phẩm mạnh; việc có cần dùng thuốc, liệu pháp ánh sáng hay laser hay không cần bác sĩ đánh giá riêng.
Bài viết này là thông tin giáo dục sức khỏe về bệnh, không phải quảng cáo thuốc và không nhằm khuyến nghị hay bán bất kỳ loại thuốc cụ thể nào. Bài viết không thay thế việc thăm khám; chẩn đoán, xét nghiệm và điều trị cần được bác sĩ đánh giá theo từng trường hợp.
Đội ngũ bác sĩ da liễu
BS. Tseng
