
Hen là bệnh mạn tính khiến đường thở viêm và hẹp theo từng đợt. Ho, khò khè, nặng ngực và khó thở có thể thay đổi, thường rõ hơn ban đêm, sáng sớm, sau vận động hoặc khi nhiễm trùng hô hấp.
Kiểm soát hen không chỉ là tránh dị nguyên. Cần xác nhận chẩn đoán, tuân thủ kế hoạch điều trị, dùng đúng dụng cụ hít, theo dõi triệu chứng và chức năng phổi, đồng thời biết cách xử trí khi bệnh nặng lên.
Điểm chính: Ho đêm, khò khè, nặng ngực hoặc khó thở khi vận động tái diễn cần được đánh giá. Không nói được câu trọn vẹn, môi tím, thay đổi ý thức hoặc không đỡ sau khi làm theo kế hoạch hành động là dấu hiệu cần cấp cứu.
Hen phế quản là gì và vì sao triệu chứng tái diễn?
Đường thở nhạy cảm có thể viêm, co hẹp và tăng tiết nhầy khi bị kích thích, làm khí lưu thông khó hơn. Mức độ thay đổi theo ngày và thời điểm.
Hen có thể bắt đầu từ nhỏ hoặc được chẩn đoán ở người lớn. Cơ địa dị ứng, tiền sử gia đình, khói thuốc, ô nhiễm và phơi nhiễm nghề nghiệp đều có thể ảnh hưởng nguy cơ.
Triệu chứng hen thường gặp là gì? Chỉ ho có thể là hen không?
Khò khè, khó thở, nặng ngực và ho là biểu hiện thường gặp. Kiểu tái diễn, nặng hơn về đêm hoặc sáng sớm, sau vận động, gặp lạnh hoặc nhiễm trùng gợi ý hen.
Một số người chủ yếu ho mà không khò khè rõ. Chảy dịch mũi sau, trào ngược và bệnh hô hấp khác cũng gây ho, nên không thể tự chẩn đoán chỉ bằng triệu chứng.
Chẩn đoán hen như thế nào? Chức năng phổi bình thường có loại trừ được không?

Bác sĩ hỏi về sự thay đổi triệu chứng, dị ứng, gia đình, khói thuốc, công việc và các đợt cấp; sau đó khám và đo chức năng phổi. Hô hấp ký đánh giá luồng khí trước và sau điều trị nhóm giãn phế quản.
Hen dao động nên chức năng phổi có thể gần bình thường lúc ít triệu chứng. Một kết quả bình thường chưa luôn loại trừ; có thể cần đo lại, ghi lưu lượng đỉnh hoặc xét nghiệm khác.
Yếu tố nào khởi phát hen? Có phải tránh mọi thứ không?
- Nhiễm vi-rút đường hô hấp
- Thuốc lá, thuốc lá điện tử và khói thuốc thụ động
- Ô nhiễm, không khí lạnh hoặc thời tiết thay đổi đột ngột
- Dị nguyên cá nhân như mạt bụi, nấm mốc, phấn hoa, lông da động vật
- Vận động, mùi mạnh, bụi hoặc hóa chất nghề nghiệp
- Căng thẳng cảm xúc, thiếu ngủ và thuốc mà cá nhân không dung nạp
Yếu tố khởi phát khác nhau ở mỗi người và không nhất thiết là nguyên nhân gốc. Ghi lại triệu chứng, hoạt động, môi trường và thời điểm dùng điều trị giúp nhận ra quy luật mà không cần kiêng khem quá mức.
Không phải ngừng mọi vận động vì hen. Tránh khói thuốc, xử lý ẩm mốc và giảm phơi nhiễm đã xác nhận thực tế hơn việc loại bỏ tất cả.
Kiểm soát hen thế nào? Điều trị kiểm soát và cắt triệu chứng khác nhau ra sao?
Điều trị thường gồm nhóm kiểm soát chống viêm đường thở và nhóm cắt triệu chứng giúp đường thở giãn ra. Kế hoạch dựa trên triệu chứng, thức giấc ban đêm, hạn chế hoạt động, tiền sử đợt cấp và chức năng phổi.
Nhu cầu cắt triệu chứng tăng, thức giấc về đêm, hạn chế vận động hoặc phải đi cấp cứu là lý do tái đánh giá. Không tự tăng, ngừng hoặc phối hợp điều trị.
Vì sao cần kiểm tra kỹ thuật dụng cụ hít mỗi lần tái khám?
Mỗi dụng cụ hít có cách chuẩn bị, tốc độ hít, nín thở và vệ sinh khác nhau. Kỹ thuật sai có thể làm lượng thuốc đến đường thở không đủ dù dùng hằng ngày.
Cần được hướng dẫn và kiểm tra khi bắt đầu, đổi dụng cụ hoặc kiểm soát kém. Hãy mang dụng cụ khi tái khám, không dùng chung và không tự đổi cách dùng chỉ theo video mạng.
Làm sao biết hen đã được kiểm soát? Có cần kế hoạch hành động không?
Đánh giá kiểm soát dựa trên triệu chứng ban ngày, thức giấc ban đêm, nhu cầu cắt triệu chứng, hạn chế hoạt động, tiền sử đợt cấp và chức năng phổi. Ít triệu chứng không đồng nghĩa không còn nguy cơ.
Kế hoạch hành động ghi điều trị thường ngày, dấu hiệu nặng lên, cách xử trí và thời điểm đi khám. Lưu lượng đỉnh phải so với mức tốt nhất của chính người bệnh.
Dấu hiệu cơn hen nào cần cấp cứu?
- Khó thở nhiều, không nói được câu trọn vẹn hoặc khó đi lại
- Môi hay mặt tím, vã mồ hôi lạnh, buồn ngủ, lú lẫn hoặc giảm đáp ứng
- Co kéo rõ giữa các xương sườn hoặc khó thở nhưng âm thở nhỏ đi
- Không cải thiện hoặc chỉ cải thiện ngắn sau khi làm theo kế hoạch cắt triệu chứng
- Lưu lượng đỉnh nằm trong vùng nguy hiểm của kế hoạch cá nhân
Các dấu hiệu này cần đánh giá cấp cứu, không chờ lịch khám thường. Ho đêm, khò khè, nhu cầu cắt triệu chứng hoặc hạn chế hoạt động tăng cũng cần tái khám sớm.
Chăm sóc hằng ngày và theo dõi tại phòng khám như thế nào?
- Tránh thuốc lá, thuốc lá điện tử và khói thuốc thụ động
- Xử lý đúng dị nguyên, ẩm mốc hoặc phơi nhiễm nghề nghiệp đã xác nhận
- Theo dõi chất lượng không khí; khẩu trang không thay thế điều trị
- Duy trì hoạt động khi kiểm soát cho phép và trao đổi nếu vận động gây triệu chứng
- Tái khám đúng hẹn và mang dụng cụ hít để kiểm tra kỹ thuật
Kiểm soát hen không chỉ dựa vào tránh yếu tố khởi phát và không nên tự ngừng điều trị khi hết triệu chứng. Cần xem xét triệu chứng, nguy cơ đợt cấp, chức năng phổi, kỹ thuật hít và phơi nhiễm.
Nếu ho đêm, nặng ngực, khò khè hoặc khó thở khi vận động tái diễn, hãy đến phòng khám nội khoa để đánh giá hoặc xem thêm tại thư viện giáo dục sức khỏe.
Tài liệu tham khảo bài viết giáo dục sức khỏe
Hen thay đổi theo thời gian. Tái khám giúp kiểm tra chức năng phổi, kỹ thuật hít và nguy cơ trước khi điều chỉnh điều trị.
Không phải lúc nào cũng vậy. Chỉ giảm triệu chứng có thể bỏ sót viêm đường thở; kế hoạch phải dựa trên triệu chứng và nguy cơ.
Không nhất thiết. Giữa các đợt, kết quả có thể gần bình thường và đôi khi cần đo lại.
Thường có thể khi kiểm soát tốt. Nếu vận động gây triệu chứng, cần trao đổi về khởi động, môi trường và kế hoạch điều trị.
Không. Có thể chủ yếu là ho, nặng ngực hoặc khó thở; cơn nặng đôi khi âm thở nhỏ hơn.
Có thể giảm một phần ô nhiễm, phấn hoa hoặc bụi nhưng không thay thế điều trị, kỹ thuật hít và kế hoạch hành động.
Bác sĩ nhắc: không khò khè mỗi ngày vẫn phải theo dõi nguy cơ
Khoảng thời gian không triệu chứng không chứng minh nguy cơ đợt cấp đã hết. Thức giấc ban đêm, hạn chế hoạt động hoặc tăng nhu cầu cắt triệu chứng cần tái khám; khó nói, môi tím hoặc thay đổi ý thức cần cấp cứu.
Bài viết cung cấp kiến thức sức khỏe chung và không thay thế khám trực tiếp. Xét nghiệm, chẩn đoán, điều trị và theo dõi cần bác sĩ đánh giá riêng.
Đội ngũ bác sĩ Nội khoa
