Những ngày rét đậm, buổi sáng ra khỏi nhà ngón tay vẫn bình thường, nhưng tối về lại thấy khớp ngón tay, ngón chân chuyển đỏ tím, sưng lên, chạm vào lò sưởi hay nước nóng là vừa ngứa vừa châm chích. Nhiều người nghĩ là dị ứng hay muỗi đốt, nhưng đó có thể là cước (chilblains, còn gọi là pernio).
Cước không chỉ xuất hiện ở nơi có tuyết. Mùa đông ở Đài Loan lạnh ẩm, chênh lệch nhiệt độ lớn, cộng với việc ra vào giữa ngoài trời lạnh và trong nhà ấm khiến các mạch máu nhỏ ở đầu chi phản ứng không kịp và gây viêm. Phần lớn cước sẽ dần cải thiện khi trời ấm lên, nhưng nếu tái phát nhiều lần, nổi bóng nước, trầy loét, hoặc xuất hiện tương tự ngoài mùa lạnh, nên để bác sĩ da liễu trực tiếp đánh giá để tìm nguyên nhân và lên kế hoạch chăm sóc phù hợp.
Tóm tắt: Cước là tình trạng viêm do các mạch máu nhỏ ở đầu chi phản ứng bất thường trong môi trường lạnh ẩm nhưng chưa đóng băng, thường gặp ở ngón tay, ngón chân, tai và chóp mũi, biểu hiện bằng sưng đỏ tím, ngứa, nóng rát hoặc châm chích, nặng có thể nổi bóng nước hoặc trầy da. Khác với bỏng lạnh, mô không bị đông cứng. Chăm sóc tập trung vào giữ ấm liên tục, giữ khô và tránh làm nóng nhanh bằng nước nóng hay lò sưởi. Phần lớn cải thiện trong vài tuần, nhưng nếu tái phát, trầy loét nhiễm trùng hoặc xuất hiện ngoài mùa lạnh, nên đi khám để kiểm tra bệnh liên quan. Chẩn đoán và điều trị cần bác sĩ da liễu trực tiếp đánh giá.
Cước là gì? Có giống bỏng lạnh không?
Cước là một dạng viêm da liên quan đến lạnh. Khi da ở trong môi trường nhiệt độ thấp và ẩm, các mạch máu nhỏ ở đầu chi sẽ co lại; khi trở về nơi ấm, nếu mạch máu giãn quá nhanh hoặc điều hòa kém, máu có thể thấm ra mô xung quanh, gây viêm tại chỗ, sưng và khó chịu.
Cước thường bị nhầm với <strong>bỏng lạnh</strong>, nhưng hai tình trạng này khác nhau: bỏng lạnh thường xảy ra ở môi trường gần hoặc dưới điểm đóng băng, bản thân mô bị đông cứng và tổn thương, có thể gây tê, tái nhợt, thậm chí hoại tử, cần xử trí khẩn cấp; còn cước thường xảy ra khi trời lạnh ẩm nhưng chưa đóng băng, chủ yếu là phản ứng mạch máu và viêm, mô không bị đông cứng.
Phần lớn cước là cước “nguyên phát”, chỉ liên quan đến thời tiết. Ở một số ít người, biểu hiện giống cước có thể liên quan đến bệnh tự miễn, vấn đề về máu hoặc tuần hoàn, gọi là “thứ phát”, cần bác sĩ đánh giá thêm.
Cước có triệu chứng gì? Thường xuất hiện ở đâu?
Cước thường xuất hiện sau khi bị lạnh vài giờ đến khoảng một ngày. Các đặc điểm dưới đây chỉ để tham khảo, không thay thế chẩn đoán của bác sĩ:
Thay đổi bên ngoài
Xuất hiện mảng sưng hoặc sẩn nhỏ màu đỏ, đỏ tím hoặc tím xanh, ranh giới có thể không rõ, thường đối xứng hai bên. Vùng sưng sờ vào có thể hơi lạnh.
Ngứa, nóng rát và châm chích
Cước thường rất ngứa hoặc nóng rát, châm chích, nhất là khi từ chỗ lạnh vào phòng ấm hoặc sau khi ngâm nước nóng. Một số người gãi đến trầy da vì quá ngứa.
Bóng nước, trầy da và loét
Khi nặng hơn, vùng sưng đỏ có thể nổi bóng nước; bóng nước vỡ ra tạo thành vết trợt hoặc loét nhỏ. Nếu chăm sóc không đúng, vùng trầy da có thể bội nhiễm vi khuẩn, chảy mủ, đau tăng hoặc vùng đỏ lan rộng.
Vị trí thường gặp
Ngón tay, ngón chân hay được chú ý nhất; ngoài ra vành tai, chóp mũi, gót chân, mặt ngoài cẳng chân, thậm chí đùi, mông — những vùng bị lạnh lâu hoặc mặc mỏng — cũng có thể bị.
Nguyên nhân gây cước và ai dễ mắc?
Cước liên quan chặt chẽ đến “lạnh + ẩm + thay đổi nóng lạnh đột ngột”, nhưng vì sao có người dễ bị hơn thì tùy từng người. Các yếu tố liên quan thường gặp gồm:
- Môi trường lạnh ẩm: nhiệt độ thấp, độ ẩm cao, hoặc tay chân ẩm ướt lâu (ví dụ giày tất ướt không thay).
- Thay đổi nóng lạnh nhanh: từ ngoài trời lạnh về lập tức xả tay dưới nước nóng, hơ chân trước lò sưởi.
- Tuần hoàn đầu chi kém: người hay bị lạnh tay chân, tuần hoàn yếu.
- Thể trạng gầy: ít mỡ dưới da nên giữ ấm kém hơn.
- Hút thuốc: ảnh hưởng đến sự co mạch và tuần hoàn đầu chi.
- Mặc không đủ ấm hoặc môi trường làm việc lạnh: làm việc lâu trong kho lạnh, rửa dọn, ngoài trời.
- Bệnh liên quan: một số bệnh tự miễn (như lupus ban đỏ) hoặc bệnh tuần hoàn có thể kèm tổn thương giống cước; bác sĩ sẽ đánh giá khi cần.
Cước hay được nhận thấy ở phụ nữ, thanh thiếu niên và người lớn tuổi, nhưng có thể gặp ở mọi lứa tuổi. Cước không lây.
Bác sĩ da liễu chẩn đoán cước như thế nào?
Phần lớn cước có thể được bác sĩ da liễu nhận định trên lâm sàng dựa vào hình dạng, vị trí và tiền sử “xuất hiện sau khi bị lạnh”. Bác sĩ thường hỏi: mùa và thời điểm xuất hiện, có tái phát không, bình thường tay chân có hay lạnh hoặc đổi màu không, môi trường làm việc và sinh hoạt, có hút thuốc không, và có đau khớp, loét miệng, nhạy cảm ánh sáng, sốt không rõ nguyên nhân hay triệu chứng toàn thân khác không.
Nếu cước tái phát nặng, kéo dài cả khi trời đã ấm, xuất hiện ngoài mùa lạnh hoặc kèm triệu chứng đáng ngờ, bác sĩ có thể cân nhắc xét nghiệm máu và khi cần là sinh thiết da, để phân biệt có liên quan đến bệnh tự miễn hay bệnh khác không. Cước điển hình, đơn thuần không nhất thiết cần xét nghiệm thêm.
Trước khi đi khám, bạn có thể ghi lại thời gian, vị trí xuất hiện, thời tiết lúc đó và chụp ảnh để bác sĩ dễ nắm diễn tiến; cũng nên tránh tự bôi các mẹo dân gian hay thuốc không rõ nguồn gốc, dễ kích ứng da và ảnh hưởng đến đánh giá.
Cước, bỏng lạnh, chàm mùa đông và hiện tượng Raynaud khác nhau thế nào?
Tay chân đỏ lên, đổi màu hay ngứa vào mùa đông có thể do nhiều nguyên nhân. Bảng dưới tóm tắt khác biệt thường gặp, chỉ để tham khảo; về các vấn đề khô ngứa mùa đông, xem thêm chàm mùa đông và da khô ngứa. Chẩn đoán thực tế vẫn cần bác sĩ.
| Tiêu chí | Cước | Bỏng lạnh | Chàm mùa đông | Hiện tượng Raynaud |
|---|---|---|---|---|
| Cơ chế chính | Viêm mạch máu nhỏ do lạnh ẩm và thay đổi nóng lạnh | Mô đông cứng và tổn thương gần điểm đóng băng | Hàng rào da khô, tổn thương và viêm | Mạch đầu chi co thắt từng cơn khi gặp lạnh hoặc căng thẳng |
| Môi trường điển hình | Lạnh ẩm, chưa đóng băng | Rất lạnh, băng tuyết | Lạnh khô, độ ẩm thấp, rửa quá nhiều | Lạnh, căng thẳng |
| Biểu hiện | Mảng sưng đỏ tím, có thể nổi bóng nước | Tái nhợt, tê, cứng; nặng thì đen | Khô bong vảy, ban đỏ, nứt nẻ | Ngón tay trắng → tím → đỏ khi ấm lại, thay đổi trong vài phút đến vài giờ |
| Cảm giác | Ngứa, nóng rát, châm chích | Tê, sau đó đau | Ngứa khô | Tê, lạnh, châm chích |
| Thời gian | Vài ngày đến vài tuần | Tùy mức độ tổn thương, có thể cần xử trí lâu dài | Tái phát theo mùa khô | Từng cơn, hồi phục khi ấm lại |
| Hướng xử trí | Giữ ấm, tránh làm nóng nhanh, xử trí theo đánh giá của bác sĩ | Đi khám sớm, làm ấm từ từ | Tăng dưỡng ẩm, giảm kích ứng | Giữ ấm, đánh giá bệnh liên quan |
Cước có khỏi không? Diễn tiến và thay đổi thường gặp
Phần lớn cước nguyên phát sẽ dần lặn trong vài tuần khi tránh bị lạnh kéo dài, sưng và ngứa giảm từ từ; tuy nhiên nếu trời tiếp tục lạnh ẩm hoặc giữ ấm chưa đủ, tổn thương mới có thể liên tục xuất hiện, khiến bạn cảm thấy “cả mùa đông không khỏi”.
Cước dễ tái phát vào cùng một mùa mỗi năm; một số người sẽ giảm dần theo tuổi hoặc khi điều chỉnh lối sống. Sau khi lặn có thể để lại vết thâm tạm thời, thường mờ dần theo thời gian, nhưng thời gian cần thiết khác nhau ở mỗi người.
Nếu cước vẫn kéo dài sau khi trời ấm, tái phát trầy loét nhiều lần, hoặc tổn thương tương tự xuất hiện ngoài mùa lạnh, không nên chỉ coi là “do trời lạnh” mà nên đi khám để đánh giá có bệnh liên quan hay không.
Hướng xử trí cước gồm những gì?
Mục tiêu xử trí là giảm triệu chứng, giúp tổn thương lặn, phòng trầy da nhiễm trùng và giảm tái phát. Các hướng thường gặp gồm:
- Giữ ấm và điều chỉnh môi trường: đây là nền tảng. Giữ vùng bị cước ấm và khô liên tục, tránh bị lạnh lại, phần lớn cước sẽ dần cải thiện.
- Chống viêm và giảm ngứa tại chỗ: khi sưng ngứa rõ, bác sĩ có thể cân nhắc dùng ngắn hạn thuốc chống viêm bôi tại chỗ (như corticosteroid bôi), hoặc thuốc kháng histamin đường uống để giảm ngứa; có phù hợp không, bôi ở đâu và trong bao lâu do bác sĩ quyết định.
- Thuốc cải thiện lưu thông máu đầu chi: khi cước tái phát nặng, ảnh hưởng sinh hoạt, bác sĩ có thể cân nhắc thuốc nhóm giãn mạch và giải thích tác dụng phụ, lưu ý; nhóm thuốc này không nên tự mua dùng.
- Xử trí trầy da và nhiễm trùng: khi bóng nước vỡ hoặc loét, bác sĩ sẽ đánh giá cách chăm sóc vết thương; nếu bội nhiễm vi khuẩn, sẽ cân nhắc có cần kháng sinh hay không.
- Tìm nguyên nhân tiềm ẩn: nếu nghi ngờ liên quan bệnh tự miễn hay bệnh khác, bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm và khi cần sẽ chuyển chuyên khoa liên quan cùng theo dõi.
Phụ nữ mang thai, trẻ em, người lớn tuổi, người có bệnh tim mạch hoặc đang dùng thuốc khác có thể cần lựa chọn thuốc khác, vui lòng để bác sĩ đánh giá trực tiếp. Để hiểu quy trình đánh giá da liễu, xem Khoa Da liễu Phòng khám Ruian.
Chăm sóc hằng ngày thế nào? 7 lưu ý khi bị cước
Chăm sóc cước theo nguyên tắc “giữ ấm liên tục, giữ khô, làm ấm từ từ”; các hướng dưới đây có thể điều chỉnh theo chỉ dẫn của bác sĩ:
- Giữ ấm toàn thân, không chỉ tay chân: thân nhiệt trung tâm đủ ấm thì máu đến đầu chi mới ổn định; khi ra ngoài nhớ đội mũ, quàng khăn, đeo găng và mang tất ấm, mặc nhiều lớp.
- Giữ khô: giày tất, găng tay ướt nên thay sớm; lau khô tay sau khi rửa tay, rửa bát.
- Làm ấm từ từ, tránh làm nóng nhanh: khi từ chỗ lạnh về, để tay chân ấm lại từ từ ở nhiệt độ phòng, tránh xả nước nóng, hơ lò sưởi hay dán miếng giữ nhiệt trực tiếp lên da, dễ làm nóng rát châm chích nặng hơn hoặc bị bỏng.
- Không chà xát, không gãi: xoa bóp mạnh hoặc gãi có thể làm trầy da, tăng nguy cơ nhiễm trùng.
- Tăng cường dưỡng ẩm: mùa đông da dễ khô, có thể dùng sản phẩm dưỡng ẩm dịu nhẹ, không hương liệu để giảm nứt nẻ; nếu châm chích hoặc ban đỏ lan rộng, hãy ngừng dùng và hỏi bác sĩ.
- Tránh hút thuốc, vận động vừa phải: hút thuốc ảnh hưởng tuần hoàn đầu chi; ngồi lâu nên đứng dậy đi lại, cử động ngón tay ngón chân để hỗ trợ tuần hoàn.
- Không mang giày tất quá chật: giày tất chật chèn ép dòng máu, khiến chân càng lạnh hơn.
Nếu tay chân dễ khô nứt hoặc có cơ địa dị ứng, có thể xem thêm các điểm chăm sóc viêm da cơ địa. Xem thêm các chủ đề chăm sóc da hằng ngày tại Kiến thức y khoa.
Những hiểu lầm thường gặp về cước
Hiểu lầm 1: Cước chỉ xảy ra ở nước có tuyết?
Không phải. Cước liên quan nhiều đến lạnh ẩm và thay đổi nóng lạnh, không nhất thiết phải có băng tuyết. Mùa đông lạnh ẩm, chênh lệch nhiệt độ trong ngoài lớn như ở Đài Loan cũng có thể bị.
Hiểu lầm 2: Tay chân bị lạnh, ngâm ngay nước nóng sẽ nhanh khỏi?
Không nên. Làm nóng nhanh bằng nước nóng hay lò sưởi sau khi bị lạnh có thể khiến mạch máu phản ứng mạnh hơn, nóng rát, châm chích và sưng càng rõ, còn có nguy cơ bỏng. Nên để tay chân ấm lại từ từ ở nhiệt độ phòng.
Hiểu lầm 3: Cước ngứa, chà xát mạnh giúp lưu thông máu?
Không nên. Chà xát, gãi có thể làm da đang viêm bị trầy, bóng nước vỡ, tăng nguy cơ nhiễm trùng. Muốn cải thiện tuần hoàn, nên giữ ấm và vận động vừa phải.
Hiểu lầm 4: Cước là bỏng lạnh, có phải cắt cụt không?
Cước khác bỏng lạnh; phần lớn cước là viêm da có thể cải thiện dần, không phải mô đông cứng hoại tử. Nhưng nếu tê, da trắng bệch hoặc đen, mất cảm giác, có thể không chỉ là cước đơn thuần, cần đi khám sớm.
Hiểu lầm 5: Năm nào cũng bị cước, chỉ có thể chịu đựng?
Không nhất thiết phải chịu đựng. Giữ ấm tốt và điều chỉnh lối sống giúp nhiều người giảm số lần tái phát; trường hợp tái phát nặng, bác sĩ cũng có thể cân nhắc thuốc và tìm nguyên nhân tiềm ẩn. Có cần điều trị và điều trị thế nào, hãy trao đổi với bác sĩ.
Khi nào nên đi khám da liễu?
Cước nhẹ, đơn thuần có thể dần cải thiện khi giữ ấm tốt; nhưng nên để bác sĩ da liễu đánh giá khi:
- Không chắc là cước, bỏng lạnh, chàm hay vấn đề da khác.
- Nổi bóng nước, trầy da, loét, hoặc có dấu hiệu nhiễm trùng như chảy mủ, đau tăng, vùng đỏ lan rộng.
- Ngứa hoặc đau nhiều, ảnh hưởng giấc ngủ, công việc hay đi lại.
- Đã vài tuần sau khi trời ấm vẫn chưa cải thiện, hoặc tổn thương tương tự xuất hiện ngoài mùa lạnh.
- Năm nào cũng tái phát và ngày càng nặng.
- Kèm đau khớp, loét miệng, nhạy cảm ánh sáng, sốt không rõ nguyên nhân, ngón tay trắng bệch từng cơn hoặc triệu chứng khác.
- Có bệnh mạn tính như tiểu đường, tuần hoàn kém, vết thương khó lành.
Nếu xuất hiện tê, da trắng cứng hoặc chuyển đen nghi bỏng lạnh, cần đi khám sớm. Để xác định nguyên nhân tay chân sưng đỏ ngứa, bạn có thể đến Khoa Da liễu Phòng khám Ruian để bác sĩ trực tiếp đánh giá.
Tài liệu tham khảo bài viết giáo dục sức khỏe
Phần lớn cước đơn thuần sẽ dần cải thiện trong vài tuần khi giữ ấm liên tục và tránh bị lạnh lại. Nếu trầy loét nhiều lần, triệu chứng nặng hoặc trời ấm rồi vẫn chưa đỡ, nên đi khám.
Không nên ngâm nước nóng hay hơ lò sưởi làm nóng nhanh ngay sau khi bị lạnh, vì có thể làm nóng rát châm chích nặng hơn và có nguy cơ bỏng. Nên để tay chân ấm lại từ từ ở nhiệt độ phòng, hằng ngày giữ ấm bằng tất, giày ấm.
Cước thường là sưng đỏ tím sau khi bị lạnh, kèm nóng rát châm chích, hay gặp ở đầu ngón tay ngón chân; chàm mùa đông chủ yếu là khô bong vảy, ban đỏ và ngứa khô, liên quan đến hàng rào da bị tổn thương. Hai tình trạng có thể xuất hiện cùng lúc; cần bác sĩ khám để phân biệt.
Không. Cước là phản ứng mạch máu và viêm do lạnh, không phải bệnh nhiễm trùng, không lây qua tiếp xúc.
Có thể liên quan đến tuần hoàn đầu chi, cơ địa, môi trường làm việc và sinh hoạt, thói quen giữ ấm hoặc hút thuốc. Ít gặp hơn là liên quan bệnh khác; nếu năm nào cũng tái phát và ngày càng nặng, nên để bác sĩ đánh giá nguyên nhân tiềm ẩn.
Trẻ em cũng có thể bị cước, phần lớn cải thiện khi giữ ấm tốt. Nhưng trẻ khó diễn tả khó chịu; nếu có bóng nước, trầy da, vết gãi hoặc tái phát nhiều lần, nên để bác sĩ đánh giá, không tự bôi mẹo dân gian.
Lời nhắn của bác sĩ: cước cần giữ ấm và làm ấm từ từ, tái phát nhiều lần hãy đi khám
Cước phần lớn liên quan đến thời tiết lạnh ẩm và thay đổi nóng lạnh; giữ ấm liên tục, giữ khô, tránh làm nóng nhanh là nền tảng chăm sóc. Khi khám, bạn có thể cho bác sĩ biết mùa xuất hiện, vị trí, có bóng nước hay trầy da không, tay chân có hay lạnh hoặc đổi màu không, và có triệu chứng toàn thân khác không, để bác sĩ khám và nhận định. Có cần dùng thuốc, xét nghiệm hay đánh giá thêm nguyên nhân tiềm ẩn hay không đều cần bác sĩ chuyên môn trực tiếp đánh giá.
Bài viết này là thông tin giáo dục sức khỏe, không phải quảng cáo thuốc và không giới thiệu hay bán bất kỳ loại thuốc cụ thể nào. Nội dung không thay thế việc thăm khám của bác sĩ; chẩn đoán, xét nghiệm và điều trị thực tế cần bác sĩ đánh giá trực tiếp theo tình trạng của từng người.
Đội ngũ bác sĩ da liễu
BS. Tseng
