Bạn bỗng sờ thấy một khối nhỏ “di động được” dưới da ở sau gáy, má hoặc lưng. Nó không đau, không ngứa, nhưng khi nặn lại chảy ra chất màu trắng, có mùi. Nhiều người nghĩ đó là mụn hoặc mụn mủ, cũng có người lo là khối u. Khối dưới da rất thường gặp này thường là u nang biểu bì (epidermoid cyst) – một u nang lành tính hình thành khi chất sừng của da tích tụ trong một túi nhỏ.
U nang biểu bì thường không lây và phần lớn không phải ung thư. Tuy nhiên, nó có thể lớn dần hoặc viêm tái đi tái lại, và tự nặn dễ gây nhiễm trùng hoặc để lại sẹo. Để xác nhận có phải u nang biểu bì không, có cần xử trí và có phù hợp để cắt bỏ không, bạn nên được bác sĩ da liễu trực tiếp thăm khám rồi chọn cách phù hợp.
Tóm tắt: U nang biểu bì là u nang lành tính chứa chủ yếu chất sừng, không phải bã nhờn. Thường là khối tròn dưới da, di động được, đôi khi có lỗ nhỏ ở giữa (punctum). Hay gặp ở mặt, cổ, thân mình và da đầu, thường không đau. Khi sưng đỏ, đau, có thể vách nang đã vỡ gây viêm, không nhất thiết là nhiễm khuẩn. Nang không triệu chứng có thể theo dõi; nếu viêm tái phát hoặc ảnh hưởng thẩm mỹ, sinh hoạt, bác sĩ có thể cân nhắc rạch dẫn lưu hoặc cắt bỏ toàn bộ vách nang. Đừng tự nặn mạnh. Chẩn đoán và xử trí cần bác sĩ da liễu trực tiếp đánh giá.
U nang biểu bì là gì? Có giống “u nang bã nhờn” không?
Trong đời sống, người ta hay gọi chung các khối “dạng túi” dưới da là u nang. Khối thường gặp nhất mà bác sĩ da liễu nhắc đến là u nang biểu bì (epidermoid cyst / epidermal inclusion cyst): vách nang có nguồn gốc từ biểu bì hoặc phần phễu nang lông, bên trong chứa nhiều lớp chất sừng trông như chất màu trắng dạng phô mai, đôi khi có mùi.
Trước đây loại khối này hay được gọi là “u nang bã nhờn”, khiến nhiều người nghĩ bên trong toàn là dầu từ tuyến bã. Thực tế, u nang biểu bì điển hình chứa chủ yếu chất sừng và không phải nang tuyến bã thật sự. Trên lâm sàng hai tên gọi thường bị dùng lẫn, nhưng việc đánh giá và xử trí vẫn dựa trên thăm khám của bác sĩ.
Phần lớn u nang biểu bì là lành tính. Đôi khi ở da đầu hoặc nơi khác có thể xuất hiện loại nang khác như nang lông (pilar cyst) trông khá giống; bác sĩ phân biệt dựa vào vị trí, cảm giác khi sờ và khi cần là xét nghiệm giải phẫu bệnh. Bài viết này tập trung vào loại thường gặp nhất là u nang biểu bì.
U nang biểu bì có triệu chứng gì? Thường xuất hiện ở đâu?
U nang biểu bì thường có vài đặc điểm dễ nhận thấy, nhưng vẫn có thể giống các khối dưới da khác. Nội dung dưới đây chỉ để tham khảo, không thay thế chẩn đoán của bác sĩ:
Hình dạng và cảm giác khi sờ
Khối tròn hoặc bầu dục dưới da, khi sờ thường di động nhẹ, mềm đến chắc vừa. Da phía trên thường có màu bình thường; đôi khi thấy một chấm đen hoặc lỗ nhỏ ở giữa (punctum) – là chỗ nang thông với bề mặt da. Phần lớn thời gian không đau, không ngứa.
Chất bên trong
Nếu vách nang vỡ hoặc bị nặn, có thể chảy ra chất sừng màu trắng dạng kem đánh răng hoặc phô mai, đôi khi có mùi nặng. Tự nặn dễ làm vách nang rách thêm, mô xung quanh viêm, thậm chí tăng nguy cơ nhiễm trùng và sẹo, vì vậy không khuyến khích tự nặn.
Khi bị viêm
Khi vách nang vỡ và chất sừng rò ra mô xung quanh, cơ thể xem đó là dị vật nên gây đỏ, sưng, nóng, đau, trông giống mụn mủ hoặc nhọt. Lúc này không nhất thiết là nhiễm khuẩn; có cần kháng sinh hay xử trí khác hay không do bác sĩ quyết định. Nếu có mủ, sốt hoặc vùng đỏ lan nhanh, hãy đi khám sớm.
Vị trí thường gặp
Mặt, cổ, thân mình (nhất là lưng và ngực) và da đầu; cũng có thể ở sau tai hoặc bìu. Kích thước từ vài milimét đến vài centimét, có thể một hoặc nhiều nang.
Nguyên nhân và nhóm người dễ bị u nang biểu bì
U nang biểu bì được cho là hình thành khi tế bào biểu bì hoặc biểu mô nang lông bị kẹt vào lớp da sâu và chất sừng tiếp tục tích tụ. Yếu tố khởi phát khác nhau ở mỗi người; các tình huống thường liên quan gồm:
- Sau khi nang lông bị kích ứng, viêm hoặc tổn thương nhẹ, tế bào sừng bị “gói” vào lớp da sâu.
- Đôi khi xuất hiện cùng cơ địa dễ nổi mụn hoặc ở vùng nang lông hay viêm tái phát.
- Thường được phát hiện ở người trẻ và trung niên; cả nam và nữ đều có thể gặp.
- Một số hội chứng di truyền hiếm có thể kèm nhiều nang hoặc biểu hiện khác ở da, tiêu hóa; nếu xuất hiện nhiều nang trong thời gian ngắn hoặc kèm bất thường khác, bác sĩ sẽ đánh giá có cần kiểm tra thêm không.
U nang biểu bì không lây qua tiếp xúc hay dùng chung khăn, quần áo. Nếu đồng thời có các nốt sưng đỏ như mụn mủ hay tái phát, đó có thể là nhọt hoặc viêm nang lông, bác sĩ có thể giúp phân biệt.
Bác sĩ da liễu chẩn đoán u nang biểu bì như thế nào?
Phần lớn u nang biểu bì có thể được bác sĩ da liễu chẩn đoán lâm sàng dựa trên hình dạng, vị trí, cảm giác khi sờ và đặc điểm như lỗ nhỏ ở giữa. Bác sĩ sẽ hỏi khối có từ bao lâu, có lớn lên không, có sưng đỏ đau không, bạn có từng nặn không và trước đây có khối tương tự không.
Khi khám, bác sĩ có thể dùng kính soi da quan sát punctum và vùng da xung quanh. Nếu hình dạng không điển hình, vị trí đặc biệt, lớn nhanh, cứng và dính, hoặc cần xác nhận bản chất mô sau khi cắt, bác sĩ có thể cân nhắc phẫu thuật cắt bỏ và gửi giải phẫu bệnh. Nang điển hình không triệu chứng thường không nhất thiết phải xét nghiệm máu hay chẩn đoán hình ảnh.
Trước khi đi khám, tránh nặn mạnh, chích kim hoặc bôi thuốc không rõ nguồn gốc để khối không thay đổi hình dạng hay viêm nặng hơn, gây khó đánh giá. Bạn cũng có thể ghi lại thời điểm khối xuất hiện và các thay đổi để bác sĩ dễ nắm diễn tiến.
U nang biểu bì, nhọt, mụn trứng cá và u mỡ khác nhau ra sao?
Khối dưới da và nốt sưng đỏ thường bị nhầm lẫn, nhưng nguyên nhân và hướng xử trí khác nhau. Bảng dưới đây tóm tắt khác biệt thường gặp chỉ để tham khảo; để tìm hiểu thêm, xem bài về nhọt, viêm nang lông và bốn giai đoạn hình thành mụn. Chẩn đoán vẫn cần bác sĩ.
| Tiêu chí | U nang biểu bì | Nhọt / áp xe da | Mụn trứng cá (dạng nang) | U mỡ |
|---|---|---|---|---|
| Nguyên nhân chính | Chất sừng tích tụ trong túi nang | Nhiễm khuẩn nang lông/da gây mưng mủ | Bã nhờn, sừng hóa và viêm | Khối lành tính do mô mỡ tăng sinh |
| Hình dạng | Khối tròn dưới da, thường có lỗ nhỏ ở giữa | Ổ mủ sưng nóng đỏ đau, có thể vỡ chảy mủ | Nốt viêm sâu, đau hoặc mụn dạng nang | Khối mềm dưới da, di động, thường không có lỗ |
| Chất bên trong | Chất sừng (dạng phô mai), có thể có mùi | Mủ | Bã nhờn và chất viêm | Mô mỡ |
| Cảm giác | Bình thường ít đau; đau khi viêm | Đau rõ khi ấn | Thường đau khi ấn | Thường không đau |
| Lây nhiễm | Không lây | Có thể lây (tùy tác nhân) | Không lây | Không lây |
| Hướng xử trí | Theo dõi, đánh giá viêm hoặc cắt bỏ toàn bộ vách nang | Chườm ấm, dẫn lưu và đánh giá nhiễm trùng | Bác sĩ lên kế hoạch theo mức độ | Phần lớn theo dõi; cân nhắc cắt nếu ảnh hưởng chức năng hoặc thẩm mỹ |
U nang biểu bì có tự khỏi không? Diễn tiến và thay đổi thường gặp
U nang biểu bì không triệu chứng không nhất thiết tự biến mất; nó có thể giữ nguyên kích thước lâu dài hoặc lớn dần. Có người thấy “xẹp rồi” sau khi hết viêm, nhưng thật ra vách nang có thể vẫn còn và sau đó lại phồng lên – đây là một lý do tái phát thường gặp.
Nếu chỉ rạch nặn chất bên trong mà không xử lý vách nang, khả năng mọc lại sẽ cao hơn; nếu cắt bỏ toàn bộ vách nang, khả năng tái phát thường thấp hơn, nhưng vẫn tùy người, vị trí và điều kiện phẫu thuật, và vẫn có thể xuất hiện lại. Cải thiện thẩm mỹ hay giảm viêm tái phát cần thời gian, và còn tùy kích thước, vị trí và việc từng nhiễm trùng nặng hay chưa.
Hiếm khi, nang tồn tại lâu hoặc trông không điển hình có thể được bác sĩ đề nghị làm giải phẫu bệnh để loại trừ bệnh khác. Nếu khối lớn rõ trong thời gian ngắn, loét, chảy máu hoặc trở nên cứng và dính, hãy đi khám sớm, đừng tự theo dõi quá lâu.
Các hướng xử trí u nang biểu bì
Mục tiêu xử trí là giảm khó chịu, giảm viêm tái phát và khi cần thì giảm khả năng tái phát. Các hướng thường gặp gồm:
- Theo dõi: khi không đau, không viêm tái phát và không ảnh hưởng thẩm mỹ hay chức năng, bác sĩ có thể đề nghị theo dõi trước và giải thích khi nào cần tái khám.
- Xử trí giai đoạn viêm: khi sưng đỏ đau, bác sĩ có thể cân nhắc thủ thuật tại chỗ (như rạch dẫn lưu để giảm áp lực) hoặc biện pháp chống viêm; phần lớn u nang biểu bì sưng đỏ là phản ứng viêm, không nhất thiết là nhiễm khuẩn, việc có dùng thuốc kháng vi sinh vật đường uống hay bôi hay không do bác sĩ quyết định.
- Cắt bỏ toàn bộ vách nang: nếu viêm tái phát, kích thước lớn, ảnh hưởng thẩm mỹ hoặc người bệnh muốn xử lý, bác sĩ có thể cân nhắc phẫu thuật cắt toàn bộ vách nang khi nang tương đối không viêm để giảm khả năng tái phát; kích thước vết mổ, khâu và nguy cơ sẹo sẽ được giải thích theo vị trí.
- Giải phẫu bệnh: mô cắt ra có gửi xét nghiệm hay không do bác sĩ quyết định theo đánh giá lâm sàng.
- Vấn đề đi kèm: nếu đồng thời có mụn, viêm nang lông hoặc nhiễm trùng da khác, bác sĩ sẽ đánh giá cách chăm sóc cùng lúc.
Với phụ nữ mang thai, trẻ em, vùng mặt hoặc vị trí đặc biệt (gần mắt, ống tai, vùng sinh dục…), ngưỡng và cách xử trí có thể khác, hãy để bác sĩ đánh giá trực tiếp. Không nên tự rạch, chích kim hoặc tiêm chất không rõ nguồn gốc tại nhà. Để tìm hiểu quy trình đánh giá da liễu, xem Khoa Da liễu Phòng khám Ruian.
Chăm sóc hằng ngày thế nào? 7 lưu ý với u nang biểu bì
Chăm sóc tại nhà theo nguyên tắc “giảm kích ứng, theo dõi thay đổi”; có thể điều chỉnh các lưu ý sau theo chỉ dẫn của bác sĩ:
- Không tự nặn hoặc chích kim: dễ làm vỡ vách nang, viêm nặng hơn và tăng nguy cơ nhiễm trùng, sẹo.
- Giữ sạch nhẹ nhàng: rửa vùng da xung quanh bằng sản phẩm làm sạch dịu nhẹ, tránh chà mạnh lên bề mặt khối.
- Theo dõi sưng đỏ và đau: nếu đột ngột đỏ, cứng, đau dữ dội, có mủ hoặc sốt, hãy đi khám sớm.
- Giảm cọ xát: nếu nằm ở cổ, cạp quần hoặc chỗ ba lô cọ vào, hãy giảm cọ xát và đè ép lặp lại.
- Ghi lại thay đổi: ghi thời điểm xuất hiện, thay đổi kích thước và việc có từng nặn không để cung cấp cho bác sĩ.
- Chăm sóc vết thương: nếu đã được rạch dẫn lưu hoặc phẫu thuật, thay băng theo chỉ dẫn, giữ khô sạch và tái khám đúng hẹn để cắt chỉ hoặc theo dõi.
- Kiên nhẫn chờ hết viêm: giai đoạn sưng đỏ cấp không phải lúc nào cũng phù hợp để cắt bỏ ngay; bác sĩ thường xử lý viêm trước rồi mới lên kế hoạch tiếp theo.
Nếu dùng sản phẩm bôi mới mà thấy châm chích hoặc phát ban đỏ lan rộng, hãy ngưng dùng và hỏi bác sĩ. Xem thêm các chủ đề chăm sóc da hằng ngày tại Kiến thức y khoa.
Những hiểu lầm thường gặp về u nang biểu bì
Hiểu lầm 1: Bên trong toàn là dầu, nặn sạch là khỏi?
Không hẳn. U nang biểu bì chủ yếu chứa chất sừng; dù tạm thời nặn ra được, nếu vách nang còn thì thường sẽ mọc lại. Tự nặn còn có thể gây viêm và sẹo nặng hơn.
Hiểu lầm 2: Cứ sưng đỏ là nhiễm trùng và phải uống kháng sinh?
Không hẳn. Viêm do dị vật sau khi vách nang vỡ trông giống nhiễm trùng nhưng chưa chắc có vi khuẩn. Có cần thuốc kháng vi sinh vật hay không nên do bác sĩ quyết định sau khi khám; không nên tự dùng thuốc không rõ nguồn gốc.
Hiểu lầm 3: U nang biểu bì có thành ung thư không?
Đại đa số là lành tính. Với số rất ít tổn thương không điển hình hoặc thay đổi lâu dài, bác sĩ có thể đề nghị giải phẫu bệnh. Nếu khối lớn nhanh, loét, dính chặt hoặc có dấu hiệu cảnh báo khác, hãy đi khám sớm thay vì tự cho rằng “chắc chắn không sao” hay “chắc chắn là ung thư”.
Hiểu lầm 4: Có lây cho người nhà không?
Không. U nang biểu bì không phải bệnh lây qua tiếp xúc. Nếu nhiều người trong nhà cùng có nốt mủ sưng đỏ, cần nghĩ đến viêm nang lông, nhọt hoặc nhiễm trùng khác và đánh giá riêng.
Hiểu lầm 5: Mổ chắc chắn để sẹo lớn, thà để yên?
Mức độ sẹo liên quan đến kích thước, vị trí, việc từng nhiễm trùng nặng và cơ địa sẹo của mỗi người. Đôi khi viêm tái phát hay tự nặn vỡ lại dễ để lại thâm hoặc sẹo rõ hơn. Có nên mổ và khi nào mổ có thể trao đổi với bác sĩ về thẩm mỹ dự kiến và các lựa chọn khác.
Khi nào nên đi khám da liễu?
U nang biểu bì ổn định, không khó chịu thường không cần đi khám gấp; nhưng nên được bác sĩ da liễu đánh giá khi:
- Không chắc có phải u nang biểu bì, muốn phân biệt với nhọt, mụn, u mỡ hoặc khối khác.
- Sưng đỏ, đau dữ dội, có mủ hoặc nghi nhiễm trùng.
- Lớn rõ trong thời gian ngắn, loét, chảy máu, hoặc trở nên cứng, khó di động.
- Viêm tái phát, ảnh hưởng giấc ngủ, việc mặc quần áo hoặc thẩm mỹ.
- Nằm ở quanh mắt, ống tai, giữa mặt hoặc vị trí đặc biệt khác.
- Xuất hiện nhiều nang cùng lúc, hoặc kèm bất thường toàn thân, tiêu hóa cần đánh giá thêm.
- Muốn trao đổi về thời điểm cắt bỏ, sẹo và chăm sóc sau mổ.
Để xác định nguyên nhân khối dưới da, hãy đến Khoa Da liễu Phòng khám Ruian để bác sĩ trực tiếp đánh giá.
Tài liệu tham khảo bài viết giáo dục sức khỏe
Không nhất thiết. Khi không có triệu chứng và không ảnh hưởng sinh hoạt, bác sĩ có thể đề nghị theo dõi. Nếu viêm tái phát, lớn lên hoặc gây phiền về thẩm mỹ thì mới cân nhắc cắt bỏ vách nang. Có phù hợp phẫu thuật không và khi nào cần bác sĩ trực tiếp đánh giá.
Không nên. Tự nặn dễ làm vỡ vách nang, viêm nặng hơn và có thể tăng nguy cơ nhiễm trùng, sẹo; nếu vách nang còn sau khi nặn, nang thường sẽ xuất hiện lại.
Mụn trứng cá liên quan đến sừng hóa, bã nhờn và viêm ở nang lông – tuyến bã, thường gặp ở mặt, ngực, lưng, có thể kèm nhân mụn và mụn đỏ; u nang biểu bì là nang dưới da do chất sừng tích tụ, thường có lỗ nhỏ ở giữa và bình thường ít đau. Hai loại có thể xuất hiện cùng lúc, cần bác sĩ khám để phân biệt. Để cải thiện mụn, xem thêm <a href="https://ruianc.com/taichung/cai-thien-mun-trung-ca/">cách cải thiện mụn trứng cá và khi nào đi khám</a>.
Trước hết tránh nặn, giữ sạch vùng xung quanh và đi khám sớm. Bác sĩ có thể xử lý sưng đỏ và nhu cầu dẫn lưu trước, rồi quyết định có cần cắt bỏ toàn bộ sau đó không. Không tự rạch hoặc tiêm chất không rõ nguồn gốc.
Nếu vách nang không được lấy hết, khả năng tái phát cao hơn; cắt bỏ toàn bộ thường giảm khả năng tái phát, nhưng vẫn tùy vị trí, mức độ viêm trước đó và tình trạng từng người. Sau mổ cần chăm sóc vết thương theo chỉ dẫn và tái khám.
Trẻ em cũng có thể có u nang biểu bì hoặc nang nhỏ liên quan. Phần lớn vẫn lành tính, nhưng nếu ở mặt, vị trí đặc biệt hoặc thay đổi nhanh, nên để bác sĩ đánh giá và không tự nặn.
Lời nhắc của bác sĩ: đừng tự nặn u nang biểu bì, khi sưng đỏ hãy đi khám trước
U nang biểu bì phần lớn lành tính, nhưng tự nặn hay chích kim thường làm viêm nặng hơn và có thể để lại sẹo. Khi khám, bạn có thể kể thời điểm xuất hiện, vị trí, có lớn lên hay sưng đỏ không và đã từng nặn chưa để bác sĩ khám và đánh giá. Có cần dẫn lưu, thuốc kháng vi sinh vật hay cắt bỏ toàn bộ vách nang không, cũng như thời điểm phẫu thuật và dự kiến về sẹo, đều cần bác sĩ trực tiếp đánh giá.
Bài viết này là thông tin giáo dục sức khỏe, không phải quảng cáo thuốc và không giới thiệu hay bán bất kỳ loại thuốc cụ thể nào. Nội dung không thay thế việc thăm khám của bác sĩ; chẩn đoán, xét nghiệm và điều trị thực tế cần bác sĩ đánh giá trực tiếp theo tình trạng của từng người.
Đội ngũ bác sĩ da liễu
BS. Tseng
