Da xuất hiện từng mảng trắng có phải bạch biến?

Khi một vùng da ở bàn tay, cạnh miệng hoặc trên mặt đột nhiên nhạt hơn da xung quanh, thậm chí trắng rõ, nhiều người nghĩ ngay: có phải bạch biến không. Tiếp theo thường là một loạt lo lắng: có lây cho người nhà không, có ngày càng to không, có cần bôi thứ gì ngay không.

Da bạc màu không chỉ vì một lý do. Có người thực ra là lang ben, có người là lệch màu sau viêm, cũng có người đúng là bạch biến (vitiligo). Tên gọi nghe căng thẳng, nhưng bệnh không lây và không phải tín hiệu cho thấy chỗ nào đó trong cơ thể đang “hỏng”. Hiểu nó là gì và khi nào nên để bác sĩ da liễu xem, hữu ích hơn là tự đối chiếu với ảnh.

Điểm chính: Bạch biến là tình trạng kéo dài khi da mất màu vốn có; hiện nay người ta cho rằng liên quan đến hệ miễn dịch tấn công các tế bào tạo sắc tố. Bệnh không lây. Mức độ thay đổi rất khó nói trước: có người chỉ vài mảng, có người dần xuất hiện thêm. Mảng thường gặp ở mặt, tay và các nếp gấp, sờ thường không nổi rõ hay bong vảy; đôi khi lông tóc gần đó cũng bạc. Vùng mất màu dễ bị cháy nắng hơn; cháy nắng nặng hoặc tổn thương da ở một số người có thể làm xuất hiện mảng mới. Những gì trông giống bạch biến cũng có thể là lang ben hoặc lệch màu khác, cần bác sĩ đánh giá. Hiện không có cách nào bảo đảm khỏi hẳn hoặc bảo đảm không lan thêm, nhưng bác sĩ có thể thảo luận chống nắng, che khuyết điểm, thuốc bôi theo đơn hoặc liệu pháp ánh sáng, tùy phạm vi và mức độ ổn định.

Bạch biến là gì? Mọi chỗ da bạc màu đều tính sao?

Bạch biến nghĩa là da mất màu vốn có, xuất hiện mảng nhạt hơn, trắng toàn bộ, hoặc hơi hồng. Màu nhạt đi vì các tế bào tạo melanin (tế bào melanin) giảm số lượng hoặc mất chức năng, nên sắc tố trong da không đủ. Melanin không chỉ quyết định màu da mà còn tạo một lớp bảo vệ với ánh nắng, vì vậy vùng mất màu dễ bị cháy nắng hơn.

Đây được xem là tình trạng tự miễn: hệ miễn dịch nhầm các tế bào sắc tố này là đối tượng cần loại bỏ. Không phải nhiễm trùng, cũng không đơn giản là rửa chưa sạch hay thiếu chất dinh dưỡng. Bất kỳ ai, bất kỳ màu da nào cũng có thể gặp, không giới hạn tuổi. Nhiều người bắt đầu khi còn khá trẻ, nhưng cũng phổ biến việc chỉ được nhận ra sau tuổi trung niên.

Không phải mọi vùng da bạc màu đều là bạch biến. Lang ben, mất sắc tố sau viêm, hoặc bệnh da khác đôi khi trông rất giống. Tự soi dưới ánh sáng hay so ảnh không đủ để chẩn đoán chắc chắn.

Trông như thế nào? Có ngày càng lan rộng không?

Mảng có thể xuất hiện ở bất kỳ vị trí nào trên cơ thể; thường được để ý ở mặt (nhất là quanh mắt, quanh miệng), bàn tay, cổ tay và các nếp gấp. Môi, niêm mạc mũi hoặc miệng cũng có thể bị ảnh hưởng. Nếu mảng ở vùng có lông, tóc da đầu, lông mày, lông mi hoặc râu đôi khi cũng bạc hoặc chuyển xám.

Khi sờ, da thường gần như da xung quanh, thường không đau và không bong da liên tục. Một số người thấy hơi ngứa trước khi mảng mới xuất hiện, nhưng ngứa không phải căn cứ đáng tin để phán đoán. Bờ có thể đều hoặc không đều; đôi khi xung quanh hơi đỏ, hoặc có một vòng màu đậm hơn.

Phạm vi rất khó đoán. Có người chỉ vài mảng nhỏ, nhiều năm gần như không đổi; cũng có người thấy mảng lớn dần, hoặc xuất hiện thêm ở chỗ khác. Tự trở lại màu da ban đầu hoàn toàn thì ít gặp, nhưng không thể nói ngược lại rằng “một khi đã trắng thì hoàn toàn hết cơ hội cải thiện”.

Bác sĩ thường phân hai loại chính, vì hướng theo dõi và trao đổi về sau không hoàn toàn giống nhau:

Thể không phân đoạn gặp nhiều hơn, mảng thường đối xứng hai bên cơ thể, ví dụ hai bàn tay hoặc hai đầu gối; diễn biến có thể chậm, lúc có lúc không.
Thể phân đoạn ít hơn, thường chỉ ảnh hưởng một bên cơ thể hoặc một vùng, có thể thay đổi nhanh hơn trong một khoảng thời gian rồi thường ổn định. Trẻ em gặp thể này tương đối nhiều hơn người lớn.

Loại nào phải do bác sĩ khám rồi mới kết luận, không cần tự xếp loại trước.

Có lây không? Có di truyền không? Vì sao xảy ra?

Bạch biến không lây. Không phải nấm, không phải virus, và không lây sang người khác vì ăn chung, dùng chung khăn hoặc tiếp xúc.

Đôi khi bệnh gặp nhiều hơn trong một gia đình, nhưng “nhà có người bị bạch biến” không có nghĩa con cái chắc chắn sẽ bị. Hiện nay người ta cho rằng liên quan đến nhiều gen và hoạt động của hệ miễn dịch; dù có khuynh hướng gia đình, vẫn cần thêm điều kiện khác thì mới có thể biểu hiện.

Các yếu tố thường được nhắc là có thể khởi phát hoặc làm nặng thêm gồm cháy nắng nặng, vết cắt, trầy xước hoặc bỏng, và tiếp xúc với một số hóa chất. Sự kiện căng thẳng đôi khi cũng được hỏi đến. Đó là các yếu tố kích hoạt có thể có, không phải ai cũng tìm được nguyên nhân rõ, và càng không phải lý do để tự trách mình. Tài liệu giáo dục của Hiệp hội Bác sĩ Da liễu Anh cũng nêu rằng hiện chưa có bằng chứng cho thấy bạch biến có quan hệ nhân quả rõ với một chế độ ăn cụ thể hoặc hút thuốc.

Người có bạch biến có thể thường gặp hơn các tình trạng tự miễn khác, ví dụ bệnh tuyến giáp, đái tháo đường typ 1, rụng tóc thành mảng hoặc vảy nến. Điều này không có nghĩa ai cũng sẽ lần lượt gặp tất cả, mà khi đi khám nên nói luôn các vấn đề sức khỏe khác. Nếu đồng thời bị rụng tóc thành một mảng đột ngột, có thể xem Da đầu đột nhiên trụi một mảng thì sao?; nếu trên da còn mảng đỏ có vảy và cần phân biệt với vảy nến, xem Bệnh vảy nến là gì?.

Khác lang ben thế nào, và khi nào nên khám da liễu?

Ở Đài Loan, vào mùa hè những mảng màu nhạt hơn ở ngực và lưng thường bị nghĩ ngay là “lang ben”. Lang ben liên quan đến nấm men trên bề mặt da; mảng có thể trắng hơn, sẫm hơn hoặc hơi đỏ, nhẹ cạo đôi khi thấy vảy mịn. Bệnh thường không được xem là lây từ người sang người theo cách nói thông thường, và hướng xử trí cũng khác bạch biến. Phần giải thích đầy đủ hơn nằm ở Lang ben thì sao?.

Chỉ dựa vào “có trắng không, có ngứa không” để tự phân biệt ở nhà là không đáng tin. Khi khám, bác sĩ thường hỏi xuất hiện bao lâu, có cháy nắng hoặc chấn thương không, tình hình gia đình và sức khỏe; đôi khi dùng đèn Wood (một loại đèn cực tím) trong phòng tối để hỗ trợ quan sát. Nếu cần có thể xét nghiệm máu để tìm hiểu tuyến giáp hoặc các vấn đề liên quan; ít trường hợp hơn sẽ lấy một mẫu da nhỏ. Các bước này nhằm xác nhận chẩn đoán và xem có vấn đề nào cần chú ý kèm theo, không phải ai cũng phải làm đủ.

Nên sớm để bác sĩ da liễu đánh giá nếu có các tình huống sau: mảng màu nhạt hoặc trắng mới xuất hiện, kéo dài mà không trở lại; phạm vi đang rộng ra, hoặc chỗ khác lại xuất hiện; lông tóc trên mảng bị bạc; bạn không chắc đó là lang ben hay lệch màu khác. Bản thân bạch biến thường không phải cấp cứu, nhưng càng phân biệt sớm, việc có điều trị hay không và cách chống nắng càng có căn cứ.

Hiệp hội Da liễu Hoa Kỳ nêu rằng vùng mất màu của bạch biến không vì thế mà được quan sát thấy nguy cơ ung thư da đặc biệt cao hơn. Dù vậy, ung thư da vẫn có thể xảy ra, và da mất màu rất dễ cháy nắng, nên chống nắng vẫn cần thiết. Đừng bỏ bảo vệ chỉ vì “nghe nói ít bị ung thư da hơn”.

Hàng ngày có thể làm gì trước? Điều trị có thể kỳ vọng điều gì?

Trước hết hãy tránh cháy nắng. Vùng mất màu thiếu lớp bảo vệ của sắc tố; cháy nắng nặng ở một số người còn có thể làm xuất hiện mảng mới. Khi ra ngoài có thể dùng quần áo che nắng, mũ vành rộng, kính chắn tia cực tím, và dùng kem chống nắng ở chỗ quần áo không che được. Chỗ râm cũng hữu ích. Đừng dùng tắm nắng hay thiết bị làm nâu da trong nhà để “làm sẫm da xung quanh cho mảng bớt lộ” — độ tương phản thường còn rõ hơn, và cơ hội cháy nắng cũng tăng.

Nếu muốn tạm thời làm màu trông gần hơn, có thể dùng kem che khuyết điểm hoặc sản phẩm tạo nâu giả; đây là lựa chọn cá nhân, không bắt buộc. Cách chọn và cách dùng nên hỏi bác sĩ trước, nhất là khi bôi trên mặt hoặc diện rộng. Một số người muốn xăm để phủ mảng bạch biến; xăm vào da cũng là tạo vết thương, ở một số người có thể xuất hiện mảng mới tại chỗ bị thương, nên trước khi quyết định nhất định phải bàn với bác sĩ da liễu.

Về điều trị, hiện không có cách nào bảo đảm màu da trở lại hoàn toàn, hoặc bảo đảm mảng không tăng thêm. Tùy loại, phạm vi, còn đang thay đổi hay không, và mức ảnh hưởng đến cuộc sống, bác sĩ có thể thảo luận corticosteroid bôi, thuốc bôi ức chế calcineurin (thành phần như tacrolimus, pimecrolimus), hoặc liệu pháp ánh sáng cực tím. Phản ứng khác nhau tùy vị trí; mặt thường có cơ hội thấy thay đổi hơn đầu ngón tay và bàn chân. Dù có cải thiện, màu thường trở lại chậm, và sau khi ngưng điều trị màu vẫn có thể đổi nữa. Không phải ai cũng cần điều trị tích cực; có người chọn theo dõi, chống nắng và che khuyết điểm trước. Có xử trí hay không, dùng cách nào, nên do bác sĩ giải thích trực tiếp. Đừng tự mua sản phẩm “hết đốm”, “phục hồi màu” không rõ nguồn, và đừng theo lời trên mạng mà tự chỉnh đơn thuốc.

Khi tránh nắng nghiêm ngặt kéo dài, một số người cần lưu ý vitamin D. Có xét nghiệm hoặc bổ sung hay không, hỏi bác sĩ đang theo dõi là đủ, không cần tự uống một đống thực phẩm bổ sung trước.

Nếu thay đổi diện mạo khiến tâm trạng bị ảnh hưởng rõ, điều này khá thường gặp và đáng được nói ra. Bác sĩ có thể cùng bàn cách hỗ trợ, nếu cần sẽ giới thiệu sự giúp đỡ phù hợp. Bạn cũng có thể xem phòng khám da liễu để biết quy trình khám và đánh giá.

Tài liệu tham khảo bài viết giáo dục sức khỏe

Câu hỏi thường gặp về bạch biến

Bạch biến có lây không? Nhà có người bị thì người khác chắc chắn sẽ bị sao?

Không lây. Bạch biến không phải nhiễm trùng, không lây vì tiếp xúc, ăn chung hoặc dùng chung khăn. Nếu trong gia đình có người bị bạch biến, khả năng bản thân xuất hiện có thể cao hơn, nhưng không có nghĩa người nhà hoặc con cái chắc chắn sẽ bị, cũng không cần vì thế mà cách ly cuộc sống.

Bạch biến và lang ben phân biệt thế nào? Tự nhìn có chắc không?

Không phải lúc nào cũng tự phân biệt được. Lang ben thường gặp ở ngực, lưng và chỗ dễ ra mồ hôi, đôi khi có vảy mịn, màu cũng không chỉ có trắng; bạch biến là lệch màu do giảm tế bào sắc tố, sờ thường không bong vảy rõ. Khi hình ảnh chồng lấn, vẫn cần bác sĩ khám, khi cần sẽ dùng đèn Wood hỗ trợ. Muốn tìm hiểu lang ben trước, có thể xem phần giải thích trên trang này.

Sau khi có bạch biến, mảng chắc chắn sẽ ngày càng to sao?

Không nhất thiết. Có người chỉ vài mảng, thay đổi rất chậm; có người thấy mảng lớn dần hoặc xuất hiện ở chỗ khác. Không thể bảo đảm trước về phạm vi. Thể phân đoạn thường ổn định sau một khoảng thời gian; thể không phân đoạn có thể vẫn có thay đổi mới lúc có lúc không. Cần nhìn tình trạng thực tế, không lấy một câu chuyện đơn lẻ để áp vào bản thân.

Có bạch biến thì còn ra ngoài, còn tiếp xúc nắng được không?

Vẫn ra ngoài được, nhưng vùng mất màu dễ cháy nắng hơn, cháy nắng nặng ở một số người còn có thể làm xuất hiện mảng mới. Nên dùng quần áo, mũ che nắng và kem chống nắng trên da lộ ra, buổi trưa nắng gắt thì tìm bóng râm nhiều hơn. Đừng dùng thiết bị làm nâu da để sẫm da xung quanh. Chọn kem chống nắng thế nào và bổ sung trong ngày ra sao có thể điều chỉnh theo lời bác sĩ.

Bạch biến có khỏi được không? Không điều trị thì sao?

Hiện không có điều trị nào bảo đảm phục hồi hoàn toàn hoặc bảo đảm không xuất hiện lại. Thuốc bôi theo đơn hoặc liệu pháp ánh sáng giúp một số người, mặt đôi khi có cơ hội rõ hơn, nhưng kết quả khác nhau tùy người, tùy vị trí, và sau đó màu vẫn có thể đổi. Không phải ai cũng phải điều trị tích cực ngay; có người tập trung chống nắng và che khuyết điểm trước. Có xử trí hay không nên bàn với bác sĩ da liễu, đừng tự dùng sản phẩm không rõ nguồn.

Bài viết này là thông tin giáo dục về bệnh, không thay thế khám bệnh trực tiếp. Có phải bạch biến hay không, có cần điều trị hoặc điều chỉnh cách chăm sóc hay không, phải do bác sĩ có chuyên môn tự đánh giá.

Da xuất hiện từng mảng trắng có phải bạch biến? Nguyên nhân, khác lang ben và lúc nên khám da liễu