Khi soi gương, bạn phát hiện vùng dưới mắt, mí mắt hoặc trên má nổi lên những hạt nhỏ cỡ hạt gạo, màu trắng và cứng, không đau không ngứa, dùng sức nặn cũng không ra—nhiều người gọi đó là “hạt mỡ”, cho rằng do kem dưỡng mắt quá nhiều dầu hoặc do “nóng trong người”. Thực ra những chấm trắng nhỏ này phần lớn là mụn hạt kê (milia), bên trong không phải là mỡ mà là chất sừng (keratin).
Bản thân mụn hạt kê là một biến đổi da lành tính, không lây nhiễm; mụn hạt kê ở trẻ sơ sinh thường tự biến mất. Tuy nhiên, mụn hạt kê ở người lớn có thể tồn tại lâu hơn, việc tự dùng kim chích hoặc cố nặn mạnh ngược lại dễ để lại sưng đỏ, nhiễm trùng hoặc sẹo. Nếu muốn xử lý hoặc không chắc có phải là mụn hạt kê hay không, bạn nên để bác sĩ da liễu trực tiếp thăm khám và đánh giá.
Tóm tắt trọng tâm: Mụn hạt kê là những nang nhỏ hình thành khi chất sừng bị giữ lại dưới lớp bề mặt da, có hình dạng là những hạt cứng màu trắng hoặc vàng nhạt, kích thước khoảng bằng hạt gạo, thường gặp ở vùng quanh mắt, má, mũi và trán, thông thường không đau và không ngứa. Đây không phải là mụn trứng cá, cũng không phải là mỡ. Mụn hạt kê ở trẻ sơ sinh đa số sẽ tự lặn; ở người lớn có thể liên quan đến tổn thương da, tiếp xúc ánh nắng mặt trời, sản phẩm dưỡng da đặc dày hoặc sử dụng corticosteroid bôi ngoài da lâu ngày. Không khuyến khích tự nặn hoặc chích vỡ; nếu ảnh hưởng đến thẩm mỹ hoặc tiếp tục tăng lên, bác sĩ da liễu có thể đánh giá và loại bỏ bằng dụng cụ vô trùng hoặc thảo luận các phương pháp xử lý khác. Việc chẩn đoán và điều trị thực tế cần do bác sĩ da liễu trực tiếp đánh giá.
Mụn hạt kê là gì? Tại sao lại gọi là “hạt mỡ”?
Mụn hạt kê là một dạng nang nông rất nhỏ. Làn da liên tục tái tạo và đào thải tế bào sừng cũ; khi lớp sừng không bong ra thuận lợi mà bị giữ lại trong một khoảng không gian nhỏ dưới lớp biểu bì, chúng sẽ tích tụ dần, cứng lại và tạo thành những hạt nhỏ màu trắng.
Vì có bề ngoài trắng tròn, trông giống như một hạt dầu mỡ nhỏ nên dân gian thường gọi là “hạt mỡ” hoặc “hạt dầu”, nhưng thành phần bên trong thực chất là protein sừng (keratin) chứ không phải chất béo, đồng thời cũng khác với mụn trứng cá do bít tắc lỗ chân lông. Mụn hạt kê có thể xảy ra ở mọi lứa tuổi, từ trẻ sơ sinh đến người trưởng thành đều có thể xuất hiện.
Mụn hạt kê trông như thế nào? Thường gặp ở những vị trí nào?
Các đặc điểm dưới đây chỉ mang tính chất tham khảo để hiểu thêm, không thể thay thế chẩn đoán của bác sĩ:
Hình dạng bên ngoài
Là những hạt tròn nhỏ màu trắng, trắng ngọc trai hoặc vàng nhạt, kích thước khoảng bằng hạt gạo hoặc hạt mè, bề mặt nhẵn, sờ vào hơi cứng, vùng da xung quanh thường không bị đỏ. Có thể xuất hiện đơn lẻ hoặc mọc thành từng đám.
Cảm giác
Đa số không đau, không ngứa và không mưng mủ. Nếu bị kích ứng do cọ xát với quần áo hoặc do tự ý nặn bóp, vùng xung quanh có thể ửng đỏ tạm thời.
Vị trí thường gặp
Ở người lớn thường gặp tại vùng quanh mắt (mí dưới, bầu mắt), má, mũi và trán; ở trẻ sơ sinh thường gặp tại mũi, má và cằm, vòm miệng hoặc nướu răng cũng có thể xuất hiện các nang nhỏ màu trắng tương tự. Một số ít người có thể xuất hiện ở sau tai, trên cơ thể hoặc tại những vùng da từng bị tổn thương, nổi bọng nước.
Nguyên nhân và các loại mụn hạt kê thường gặp
Mụn hạt kê nhìn chung có thể chia thành hai nhóm chính:
Mụn hạt kê nguyên phát
Không có yếu tố khởi phát rõ ràng, hình thành trực tiếp từ các tế bào sừng chưa bong tróc, thường gặp ở trẻ sơ sinh cũng như vùng quanh mắt và má của người lớn. Mụn hạt kê ở trẻ sơ sinh rất phổ biến và thường tự biến mất trong vài tuần sau khi sinh.
Mụn hạt kê thứ phát
Xảy ra tại vị trí da từng bị tổn thương, các yếu tố liên quan có thể bao gồm:
- Sau khi lành các vết bỏng, trầy xước hoặc bệnh lý da có nổi bọng nước
- Tổn thương da do tiếp xúc với ánh nắng mặt trời trong thời gian dài
- Giai đoạn phục hồi sau một số liệu trình thẩm mỹ như laser, thay da sinh học (peel da) hoặc mài da
- Sử dụng thuốc bôi corticosteroid trong thời gian dài
- Các sản phẩm dưỡng da hoặc mỹ phẩm trang điểm có kết cấu đặc dày, độ khóa ẩm gây bít tắc cao (có thể liên quan, nhưng mức độ khác biệt lớn tùy từng cá nhân)
Các loại ít gặp
Trong một số ít trường hợp, mụn hạt kê tập trung thành từng mảng trên một vùng da gồ cao (mụn hạt kê dạng mảng), hoặc nổi lên hàng loạt trong thời gian ngắn (mụn hạt kê phát ban đa ổ), và cũng có loại liên quan đến các bệnh lý di truyền. Những trường hợp này khá hiếm gặp và cần được bác sĩ đánh giá thêm để xem có vấn đề liên quan nào khác hay không.
Mụn hạt kê, mụn đầu trắng, u ống tuyến mồ hôi và u nang biểu bì khác nhau ở điểm nào?
Những “hạt nhỏ” trên mặt không phải lúc nào cũng là mụn hạt kê. Bảng so sánh dưới đây chỉ mang tính tham khảo, việc đánh giá thực tế cần do bác sĩ kiểm tra:
U ống tuyến mồ hôi và mụn hạt kê đều rất hay xuất hiện ở vùng quanh mắt, hình dạng bên ngoài dễ gây nhầm lẫn nhưng phương pháp xử lý lại khác nhau; nếu các hạt nhỏ trên mặt ngày càng nhiều, bạn nên để bác sĩ da liễu xác nhận loại tổn thương trước. Nếu là khối u dưới da lớn hơn và có thể bị viêm, bạn có thể tham khảo bài viết U nang biểu bì là gì? Triệu chứng nang biểu bì, cách xử lý và khi nào cần đi khám; còn các hạt nhỏ thô ráp ở cánh tay và đùi có thể là dày sừng nang lông, khác với mụn hạt kê.
| Hạng mục | Mụn hạt kê | Mụn đầu trắng | U ống tuyến mồ hôi | U nang biểu bì (u nang biểu bì) |
|---|---|---|---|---|
| Hình dạng | Trắng hoặc vàng nhạt, cứng, cỡ hạt gạo | Nốt nhô nhỏ màu trắng, thường kèm theo mụn khác | Màu da hoặc vàng nhạt, sẩn nhỏ hơi dẹt | Khối tròn màu da, kích thước to nhỏ khác nhau, ở giữa có thể có chấm đen nhỏ |
| Vị trí thường gặp | Quanh mắt, má, mũi | Trán, mũi, cằm và các vùng tiết nhiều dầu | Mí mắt dưới, quanh mắt | Mặt, cổ, lưng, sau tai |
| Thành phần bên trong | Chất sừng | Bã nhờn và chất sừng | Tăng sinh ống tuyến mồ hôi (không phải dịch chứa trong nang) | Chất sừng, có thể có mùi hôi |
| Có bị viêm không | Rất hiếm | Có thể phát triển thành mụn sưng đỏ | Rất hiếm | Có thể bị viêm, sưng đỏ và đau |
| Tự nặn có ra không | Thường không nặn ra được | Không khuyến khích nặn | Không nặn ra được | Không khuyến khích nặn |
Có thể tự nặn mụn hạt kê không?
Không khuyến khích. Bề mặt của mụn hạt kê được bao phủ bởi một lớp biểu bì nguyên vẹn, phần nhân bên trong nằm kín bên dưới nên dùng tay nặn thường không thể lấy ra được; việc cố dùng sức nặn nhiều lần ngược lại có thể:
- Làm da sưng đỏ, trầy xước, thậm chí gây nhiễm trùng do vi khuẩn
- Để lại vết tăng sắc tố sau viêm hoặc sẹo lõm, đặc biệt vùng da quanh mắt vốn mỏng và nhạy cảm hơn
- Sau khi da bị tổn thương, có thể kích thích hình thành thêm nhiều mụn hạt kê thứ phát hơn
Cách làm truyền miệng trên mạng như “chỉ cần dùng kim khêu nhẹ là được” khi thực hiện tại nhà rất khó đảm bảo dụng cụ vô trùng, độ sâu và góc chích phù hợp, đồng thời cũng có thể nhầm lẫn các vấn đề da liễu khác với mụn hạt kê. Nếu muốn loại bỏ, bạn nên để bác sĩ da liễu thăm khám và đánh giá.
Khoa da liễu đánh giá và xử lý mụn hạt kê như thế nào?
Đánh giá
Đa số các trường hợp mụn hạt kê đều có thể được bác sĩ nhận diện qua thăm khám lâm sàng bằng mắt thường, khi cần thiết sẽ quan sát bằng kính soi da (dermoscopy); nếu hình dạng không điển hình, xuất hiện ồ ạt trong thời gian ngắn hoặc tập trung thành mảng, bác sĩ có thể chỉ định kiểm tra chuyên sâu hơn để xác nhận xem có liên quan đến bệnh lý khác hay không.
Hướng xử lý
Mụn hạt kê là biến đổi lành tính nên không nhất thiết phải điều trị. Mụn hạt kê ở trẻ sơ sinh thông thường chỉ cần theo dõi; ở người lớn, nếu bận tâm về mặt thẩm mỹ thì có thể trao đổi với bác sĩ về các phương pháp sau:
- Loại bỏ bằng dụng cụ vô trùng: Bác sĩ dùng kim vô trùng hoặc lưỡi dao mảnh tạo một lỗ nhỏ trên bề mặt rồi lấy nhân bên trong ra; đây là phương pháp xử lý phổ biến.
- Áp lạnh, đốt điện hoặc laser: Tùy thuộc vào số lượng hạt, vị trí và tình trạng da mà bác sĩ sẽ đánh giá mức độ phù hợp.
- Thuốc bôi ngoài da: Khi số lượng nhiều, bác sĩ có thể cân nhắc sử dụng các thuốc thúc đẩy quá trình sừng hóa như nhóm dẫn xuất vitamin A (retinoids) dạng bôi; việc có phù hợp hay không và cách sử dụng cần tuân theo chỉ định của bác sĩ.
- Các thể đặc biệt: Đối với các thể ít gặp như mụn hạt kê dạng mảng, bác sĩ có thể đánh giá thêm việc dùng thuốc kháng sinh đường uống hoặc các phương pháp xử lý khác.
Sau khi xử lý, các mụn hạt kê mới vẫn có thể xuất hiện; phương pháp và số lần thực hiện cần thiết sẽ khác nhau ở từng người và phải do bác sĩ đánh giá dựa trên tình trạng cụ thể.
Chăm sóc hằng ngày như thế nào? 6 điểm chính giúp giảm mụn hạt kê
1. Làm sạch dịu nhẹ: Rửa mặt hằng ngày bằng sản phẩm làm sạch dịu nhẹ, tránh chà xát mạnh hoặc sử dụng sản phẩm tẩy tế bào chết dạng hạt quá thường xuyên.
2. Xem xét kết cấu sản phẩm dưỡng da: Nếu vùng quanh mắt liên tục nổi mụn hạt kê, hãy lưu ý xem có đang sử dụng sản phẩm quá đặc hoặc có tính khóa ẩm gây bít tắc cao hay không, và trao đổi với bác sĩ để điều chỉnh.
3. Chống nắng đầy đủ: Tổn thương da do ánh nắng mặt trời có thể liên quan đến sự hình thành mụn hạt kê, vì vậy khi ra ngoài hãy nhớ che chắn và sử dụng kem chống nắng.
4. Không tự ý nặn bóp hay chích vỡ: Tránh làm tổn thương da, từ đó giảm nguy cơ hình thành mụn hạt kê thứ phát.
5. Sử dụng corticosteroid bôi ngoài da theo đúng chỉ định của bác sĩ: Không tự ý bôi kéo dài; mọi thắc mắc về việc dùng thuốc cần trao đổi với bác sĩ.
6. Mụn hạt kê ở trẻ nhỏ không cần xử lý đặc biệt: Chỉ cần rửa mặt bằng nước sạch hoặc sản phẩm làm sạch dịu nhẹ dành cho trẻ sơ sinh rồi thấm khô nhẹ nhàng, không nặn bóp hay bôi các sản phẩm dưỡng da của người lớn.
Những lầm tưởng thường gặp về mụn hạt kê
Hạt mỡ xuất hiện là do kem dưỡng mắt quá giàu dưỡng chất, quá nhiều dầu?
Không hẳn. Sản phẩm dưỡng da đặc dày có thể là một trong những yếu tố liên quan, nhưng mụn hạt kê cũng thường gắn liền với quá trình chuyển hóa sừng, tiếp xúc ánh nắng, tổn thương da…, và có những người không dùng kem dưỡng mắt vẫn nổi mụn hạt kê.
Mụn hạt kê là do nóng trong người, sức khỏe kém?
Hiện chưa có bằng chứng nào cho thấy mụn hạt kê có liên quan đến tình trạng “nóng trong người”. Đa số mụn hạt kê chỉ là những biến đổi da lành tính đơn thuần.
Mụn hạt kê là một dạng mụn trứng cá?
Không phải. Mụn trứng cá liên quan đến sự bít tắc lỗ chân lông, bã nhờn và phản ứng viêm, trong khi mụn hạt kê là những nang nhỏ hình thành từ chất sừng, và cách xử lý của hai tình trạng này cũng khác nhau.
Các chấm trắng trên mặt trẻ sơ sinh có cần nặn bỏ hoặc bôi thuốc không?
Không cần. Mụn hạt kê ở trẻ sơ sinh đa số sẽ tự biến mất trong vòng vài tuần, cần tránh nặn bóp hoặc bôi các sản phẩm dành cho người lớn; nếu kèm theo phát ban đỏ, bong tróc da hoặc kéo dài không lặn thì mới cần đưa trẻ đi khám bác sĩ để đánh giá.
Khi nào nên đi khám bác sĩ da liễu?
Nếu xuất hiện các tình trạng dưới đây, bạn nên đến gặp bác sĩ da liễu để được trực tiếp thăm khám và đánh giá:
- Mụn hạt kê ảnh hưởng đến thẩm mỹ và bạn muốn loại bỏ một cách an toàn
- Số lượng tăng lên rõ rệt trong thời gian ngắn, hoặc tập trung thành từng mảng trên vùng da gồ cao
- Xuất hiện tại vùng da từng bị bỏng, nổi bọng nước hoặc có các bệnh lý da khác
- Các hạt chuyển sang màu đỏ, sưng đau, chảy mủ, hoặc bị viêm sau khi tự ý nặn
- Không chắc chắn đó là mụn hạt kê, u ống tuyến mồ hôi, u nang biểu bì hay vấn đề da liễu khác
- Các chấm trắng ở trẻ nhỏ kéo dài nhiều tháng không lặn, hoặc đi kèm các bất thường khác trên da hay toàn thân
Để tìm hiểu các vấn đề về da có thể được xử lý tại phòng khám, bạn có thể tham khảo chuyên mục Khoa Da liễu; xem thêm các kiến thức sức khỏe khác tại Chuyên mục Giáo dục Sức khỏe.
Tài liệu tham khảo bài viết giáo dục sức khỏe
Mụn hạt kê ở trẻ sơ sinh đa số sẽ tự biến mất trong vòng vài tuần; ở người lớn, một số mụn hạt kê sẽ mờ dần rồi biến mất, nhưng một số khác lại tồn tại khá lâu. Nếu ảnh hưởng đến ngoại hình, bạn có thể nhờ bác sĩ da liễu đánh giá hướng xử lý.
Không. Mụn hạt kê là những nang nhỏ hình thành từ chất sừng, không phải là bệnh nhiễm trùng nên không lây truyền qua tiếp xúc.
Có thể. Nốt đã được loại bỏ thường sẽ không mọc lại ngay tại vị trí cũ, nhưng các yếu tố như cơ địa, thói quen chăm sóc da, tiếp xúc ánh nắng hoặc tổn thương da vẫn có thể khiến mụn hạt kê mới xuất hiện ở những vị trí khác.
Việc chăm sóc da giúp điều hòa nhẹ nhàng quá trình chuyển hóa sừng có thể hỗ trợ làm giảm sự hình thành mụn hạt kê mới, nhưng hiệu quả đối với những hạt đã hình thành sẽ khác nhau tùy từng người; việc tẩy tế bào chết quá mức ngược lại sẽ gây kích ứng da. Vùng da quanh mắt khá mỏng, vì vậy bạn nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng.
Không chắc chắn, đó cũng có thể là u ống tuyến mồ hôi, u vàng (xanthoma) hoặc các biến đổi da khác với phương pháp xử lý khác nhau. Bạn nên để bác sĩ da liễu kiểm tra để xác nhận chính xác.
Đa số là không cần. Chỉ cần giữ vệ sinh sạch sẽ và tránh nặn bóp; nếu số lượng nhiều, kéo dài không lặn hoặc đi kèm các biểu hiện bất thường khác thì nên đưa trẻ đi khám để được bác sĩ đánh giá.
Lời nhắc của bác sĩ: Mụn hạt kê phần lớn là lành tính, nếu muốn loại bỏ hãy để bác sĩ thực hiện, đừng tự ý nặn
Mụn hạt kê là những nang nhỏ hình thành từ chất sừng, không phải là mỡ và cũng không phải là mụn trứng cá. Việc tự ý nặn bóp hoặc dùng kim khêu rất dễ gây viêm nhiễm, tăng sắc tố hoặc để lại sẹo. Khi đi khám, bạn có thể cung cấp thông tin về thời điểm xuất hiện, vị trí, sự thay đổi về số lượng, các sản phẩm dưỡng da và thuốc bôi đang sử dụng, cũng như tiền sử tổn thương da hoặc các liệu trình thẩm mỹ đã thực hiện để bác sĩ kiểm tra và đánh giá. Việc có cần loại bỏ hay không và áp dụng phương pháp nào đều cần do bác sĩ chuyên khoa trực tiếp thăm khám và quyết định.
Bài viết này là thông tin giáo dục sức khỏe, không phải quảng cáo thuốc và không giới thiệu hay bán bất kỳ loại thuốc cụ thể nào. Nội dung không thay thế việc thăm khám của bác sĩ; chẩn đoán, xét nghiệm và điều trị thực tế cần bác sĩ đánh giá trực tiếp theo tình trạng của từng người.
Đội ngũ bác sĩ da liễu
BS. Tseng
