Phần lớn nốt ruồi (nơ-vi sắc tố) đều là lành tính, bạn không cần phải lo lắng về từng nốt một. Nốt ruồi thực sự cần chú ý kỹ hơn là nốt “trông khác hẳn với những nốt ruồi khác trên cơ thể” hoặc “gần đây liên tục thay đổi”.
Ở Đài Loan còn có một đặc điểm cần lưu ý: u hắc tố ác tính (ung thư hắc tố) thường xuất hiện ở lòng bàn tay, lòng bàn chân và móng — những vị trí bình thường chúng ta ít khi để ý kỹ. Vì vậy, khi tự kiểm tra, đừng chỉ nhìn trên mặt mà hãy lật cả lòng bàn chân lên xem.
Tóm tắt trọng tâm: Đa số nốt ruồi là lành tính, bạn có thể dùng quy tắc ABCDE (Bất đối xứng, Bờ không đều, Màu sắc không đồng nhất, Đường kính khá lớn, Tiếp tục thay đổi) để tự sàng lọc bước đầu. Đốm sẫm màu mới ở lòng bàn tay, lòng bàn chân, hoặc vệt đen chạy dọc móng, đặc biệt đáng lưu ý. Khi nốt ruồi có biểu hiện chảy máu, loét, to lên hoặc đổi màu, bạn nên sớm đến gặp bác sĩ da liễu để kiểm tra; việc xác định có phải ác tính hay không cần bác sĩ thăm khám và làm sinh thiết khi cần thiết.
Nốt ruồi là gì? Những nốt ruồi nào thường không đáng lo?
Nốt ruồi (nơ-vi sắc tố) là những đốm nhỏ hoặc nốt gờ nhỏ hình thành khi các tế bào sắc tố tập trung lại với nhau. Nhiều người đã có từ nhỏ, và đến tuổi dậy thì hoặc khi trưởng thành vẫn có thể mọc thêm những nốt mới.
Những nốt ruồi thường giúp bạn yên tâm có vài điểm chung: hình tròn hoặc bầu dục, ranh giới rõ ràng, màu sắc đồng đều và suốt nhiều năm hầu như không thay đổi. Một số nốt ruồi hơi nhô lên hoặc có mọc lông, bản thân điều này không đồng nghĩa với việc có vấn đề.
Riêng nốt ruồi bẩm sinh (nơ-vi bẩm sinh) có từ lúc mới sinh và diện tích khá lớn lại là chuyện khác. Với loại này, bạn nên để bác sĩ theo dõi định kỳ; không cần hoang mang nhưng cũng đừng bỏ mặc.
Cách tự kiểm tra nốt ruồi bằng quy tắc ABCDE
ABCDE là quy tắc ghi nhớ thường dùng trong da liễu để nhận diện những nốt ruồi “có thể cần cho bác sĩ xem”. Đây là công cụ sàng lọc chứ không phải chẩn đoán; có một dấu hiệu không có nghĩa là ung thư, và không có dấu hiệu nào cũng không đồng nghĩa với việc hoàn toàn không sao.
A: Hình dạng bất đối xứng (Asymmetry)
Nếu kẻ một đường ở giữa nốt ruồi mà hai bên có hình dạng khác nhau rõ rệt thì đó là một dấu hiệu cảnh báo.
B: Bờ không đều (Border)
Đường viền trông như bị nhòe ra, có hình răng cưa, hoặc một bên bị mờ, không phân biệt rõ với vùng da xung quanh.
C: Màu sắc không đồng nhất (Color)
Trên cùng một nốt ruồi lại pha trộn nhiều màu như nâu sẫm, đen, xám, đỏ, xanh lam hoặc trắng; màu càng tạp thì càng đáng chú ý. Ngược lại, một nốt có màu sẫm đồng đều toàn bộ thường gặp ở nốt ruồi lành tính hơn.
D: Đường kính khá lớn (Diameter)
Mốc tham khảo thường dùng là đường kính khoảng 6 mm, tương đương đầu tẩy ở đuôi bút chì. Tuy nhiên, u hắc tố giai đoạn sớm cũng có thể nhỏ hơn mức này, nên D chỉ là một yếu tố tham khảo.
E: Tiếp tục thay đổi (Evolving)
Nhiều bác sĩ đặc biệt coi trọng yếu tố này. Một nốt ruồi to nhanh, nhô cao hơn, đổi màu trong vài tuần đến vài tháng, hoặc bắt đầu ngứa, đau, bong vảy, chảy máu đều có giá trị tham khảo cao hơn việc chỉ nhìn vào kích thước.
Ngoài ra còn có nguyên tắc “vịt con xấu xí”: nếu một nốt ruồi trông khác biệt rõ rệt so với các nốt ruồi khác trên cơ thể bạn, dù các dấu hiệu ABCDE chưa rõ ràng, bạn vẫn nên đưa cho bác sĩ kiểm tra.
Nốt ruồi ở lòng bàn tay, lòng bàn chân và móng có cần đặc biệt chú ý không?
Có. Ở người châu Á, một tỷ lệ đáng kể u hắc tố thuộc dạng u hắc tố đầu chi, tức là mọc ở lòng bàn tay, lòng bàn chân, móng tay và móng chân. Những vị trí này bình thường ít được nhìn tới, lại hay bị nhầm với vết bầm tím, vết chai do ma sát hoặc nấm móng nên dễ bị trì hoãn thăm khám.
Lòng bàn chân và lòng bàn tay
Khi xuất hiện đốm sẫm màu mới, hình dạng không đều, màu sắc đậm nhạt khác nhau hoặc mảng sắc tố lan rộng dần, bạn nên đi kiểm tra sớm. Phần gót chân và mũi bàn chân chịu lực khi đi lại cũng là những chỗ cần lật lên xem kỹ.
Móng tay và móng chân
Trên móng xuất hiện một đường sọc màu nâu hoặc đen chạy dọc (vệt sắc tố dọc móng); nhiều trường hợp đây là hiện tượng tăng sắc tố lành tính, nhất là khi xuất hiện cùng lúc ở nhiều móng. Điều cần lưu ý hơn là: chỉ xuất hiện ở một móng duy nhất, vệt sọc ngày càng rộng ra hoặc màu sắc không đều, màu lan sang vùng da quanh móng, hoặc đến tuổi trưởng thành mới đột ngột xuất hiện. Ngón tay cái và ngón chân cái là hai vị trí đáng quan sát kỹ hơn.
Phân biệt vết bầm máu với u hắc tố như thế nào?
Tụ máu dưới móng do va đập thường sẽ dịch chuyển dần ra phía ngoài theo đà mọc của móng rồi cuối cùng được cắt bỏ. Nếu qua vài tháng mà vết màu vẫn nằm nguyên một chỗ, hoặc bạn hoàn toàn không nhớ mình từng bị va đập, thì nên để bác sĩ kiểm tra.
Nốt ruồi lành tính, nốt ruồi cần theo dõi và tổn thương nghi ngờ khác nhau thế nào?
Bảng dưới đây giúp bạn quyết định “có nên đi khám bác sĩ hay không”, chứ không dùng để tự chẩn đoán.
| Tiêu chí so sánh | Nốt ruồi thường lành tính | Nên theo dõi định kỳ | Nên đi khám sớm |
|---|---|---|---|
| Hình dạng | Tròn hoặc bầu dục, đối xứng | Hơi không đều | Bất đối xứng rõ rệt |
| Đường bờ | Rõ ràng, trơn nhẵn | Hơi mờ ở một số chỗ | Hình răng cưa, nhòe, khó phân biệt ranh giới |
| Màu sắc | Một màu, đồng đều | Hai màu gần giống nhau | Pha trộn nhiều màu, hoặc có màu đỏ, trắng, xanh xám |
| Kích thước | Đa số khá nhỏ | Khoảng trên dưới 6 mm | Tiếp tục lan rộng |
| Sự thay đổi | Nhiều năm không đổi | Không chắc có thay đổi hay không | Thay đổi rõ trong vài tuần đến vài tháng gần đây |
| Triệu chứng | Không có | Đôi khi khó chịu do cọ xát | Ngứa, đau, chảy máu, loét lâu lành |
| Vị trí | Vị trí thông thường | Nốt ruồi bẩm sinh diện tích lớn, có rất nhiều nốt ruồi | Sắc tố mới ở lòng bàn tay, lòng bàn chân hoặc một móng đơn lẻ |
Những ai nên kiểm tra da định kỳ?
Nếu thuộc các trường hợp sau, bạn nên trao đổi với bác sĩ về khoảng thời gian kiểm tra định kỳ phù hợp:
- Trên người có rất nhiều nốt ruồi, hoặc có vài nốt ruồi mang hình dạng, màu sắc không điển hình.
- Có nốt ruồi bẩm sinh với diện tích khá lớn.
- Người thân trong gia đình từng mắc u hắc tố, hoặc bản thân từng bị ung thư da.
- Da sáng màu, dễ bị cháy nắng, hoặc khi còn trẻ thường xuyên phơi nắng đến mức bong da.
- Sức đề kháng suy giảm do bệnh lý hoặc do dùng thuốc.
Không thuộc các nhóm trên cũng không có nghĩa là hoàn toàn không cần để ý. Bình thường khi tắm, bạn tiện mắt quan sát qua một lượt, thấy có thay đổi thì đi kiểm tra là cách làm thực tế và hợp lý.
Tự kiểm tra nốt ruồi tại nhà thế nào cho chuẩn?
Mỗi tháng, hãy chọn một lúc có ánh sáng tốt, đứng trước gương toàn thân và dùng thêm một chiếc gương nhỏ để soi vùng lưng, da đầu và lòng bàn chân. Bạn cũng có thể nhờ người nhà xem giúp những vị trí khó nhìn thấy.
Một mẹo hữu ích là chụp ảnh. Hãy đặt một cây thước nhỏ cạnh nốt ruồi cần theo dõi rồi chụp lại; lần sau chụp ở cùng góc độ và cùng điều kiện ánh sáng, việc đối chiếu sẽ đáng tin cậy hơn nhiều so với chỉ dựa vào trí nhớ.
Chống nắng cũng là một phần của việc phòng ngừa. Tránh khung giờ nắng gắt buổi trưa, đội mũ, che ô, mặc áo dài tay mỏng kết hợp thoa kem chống nắng có thể giúp giảm tổn thương tích lũy do tia cực tím gây ra cho da. Tuy nhiên, mối liên hệ giữa u hắc tố đầu chi ở lòng bàn tay, bàn chân với việc phơi nắng chưa thật sự rõ ràng, nên những vùng này vẫn cần dựa vào thói quen quan sát định kỳ.
Tẩy nốt ruồi có phòng ngừa được ung thư da không?
Không nên xem việc “tẩy đi trước cho yên tâm” là cách phòng bệnh. Nếu bản thân nốt ruồi đó có vấn đề, việc dùng dung dịch chấm hoặc tia laser có thể khiến tổn thương không được lấy hết, để lại tế bào sót và làm mất cơ hội xét nghiệm giải phẫu bệnh, khiến việc đánh giá về sau càng khó khăn hơn.
Với những nốt ruồi muốn xóa vì lý do thẩm mỹ, bạn nên để bác sĩ khám trước nhằm xác nhận hình thái không có điểm đáng ngờ rồi mới bàn đến phương pháp thực hiện. Về các cách xử lý và lưu ý liên quan, bạn có thể tham khảo Phương pháp điều trị xóa nốt ruồi và nám.
Khi nào nên khám da liễu? Bác sĩ sẽ kiểm tra như thế nào?
Khi xuất hiện những tình huống dưới đây, bạn nên đi khám sớm chứ đừng chờ tự khỏi:
- Nốt ruồi to nhanh, nhô cao hoặc đổi màu rõ rệt trong thời gian ngắn.
- Nốt ruồi chảy máu, đóng vảy, loét mà qua vài tuần vẫn chưa lành.
- Ở lòng bàn tay, lòng bàn chân xuất hiện đốm sẫm màu mới, hình dạng không đều.
- Trên một móng đơn lẻ xuất hiện vệt sắc tố dọc móng ngày càng rộng hoặc không đều màu, hoặc sắc tố lan ra vùng da quanh móng.
- Một nốt ruồi trông khác hẳn tất cả những nốt ruồi còn lại trên cơ thể.
Khi khám, bác sĩ thường sẽ hỏi nốt ruồi này đã xuất hiện bao lâu, có thay đổi gì không, sau đó dùng thiết bị soi da (dermoscopy) để phóng đại và quan sát cách sắp xếp sắc tố. Nếu hình ảnh không có gì bất thường, bác sĩ có thể hướng dẫn theo dõi định kỳ; khi có điểm nghi ngờ, bác sĩ sẽ đề nghị làm sinh thiết để gửi bộ phận giải phẫu bệnh xác nhận.
Nghe đến sinh thiết có thể hơi đáng sợ, nhưng thực tế đa phần chỉ là một tiểu phẫu dưới gây tê tại chỗ. Trước khi có kết quả, bạn không cần nghĩ tới điều xấu nhất; hãy đợi kết quả giải phẫu bệnh rồi cùng bác sĩ trao đổi bước tiếp theo. Nếu muốn tìm hiểu trước về các hạng mục thăm khám tổng thể, bạn có thể xem Chuyên khoa Da liễu Phòng khám Ruian.
Câu hỏi thường gặp
Nốt ruồi mọc ngày càng nhiều có bình thường không?
Việc xuất hiện thêm nốt ruồi mới trước và sau tuổi trưởng thành là điều khá phổ biến. Điều cần lưu ý hơn là những nốt ruồi chỉ mới mọc sau tuổi trung niên, có hình dạng khác hẳn các nốt khác hoặc liên tục thay đổi; những trường hợp này nên để bác sĩ kiểm tra.
Nốt ruồi có mọc lông nghĩa là an toàn hơn phải không?
Phần lớn nốt ruồi có lông là lành tính, nhưng “có lông” không thể dùng làm căn cứ để loại trừ nguy cơ. Trọng tâm vẫn là xem có những thay đổi theo quy tắc ABCDE hay không.
Nốt ruồi bị ngứa có phải sắp chuyển thành ác tính không?
Thỉnh thoảng bị ngứa có thể chỉ do da khô hoặc quần áo cọ xát. Nhưng nếu ngứa kéo dài kèm theo to lên, chảy máu hoặc đổi màu thì bạn nên đi khám sớm.
Trên móng có một vệt đen thì chắc chắn là u hắc tố phải không?
Không hẳn, rất nhiều trường hợp chỉ là sắc tố lành tính. Tuy nhiên, khi vệt sắc tố dọc móng chỉ xuất hiện ở một móng, ngày càng rộng ra, màu không đều hoặc lan sang vùng da cạnh móng, bạn nên để bác sĩ da liễu kiểm tra bằng soi da (dermoscopy).
Nốt ruồi muốn tẩy bỏ thì có thể xử lý luôn được không?
Bạn nên để bác sĩ đánh giá hình thái trước rồi mới quyết định. Với những nốt ruồi có điểm nghi ngờ, cần ưu tiên xác định bản chất thay vì tẩy xóa ngay.
Tài liệu tham khảo bài viết giáo dục sức khỏe
- American Academy of Dermatology: What to look for — ABCDEs of melanoma
- American Academy of Dermatology: How to perform a skin self-exam
- American Cancer Society: Signs and Symptoms of Melanoma Skin Cancer
- NHS: Melanoma skin cancer
- DermNet: Acral lentiginous melanoma
- DermNet: Melanocytic naevus
Lời khuyên từ bác sĩ: Không cần lo lắng mọi nốt ruồi, nhưng nốt đang thay đổi thì cần đi khám
Đa số nốt ruồi không cần can thiệp, nhưng nốt “gần đây liên tục thay đổi” hoặc “trông khác hẳn những nốt ruồi khác” thì nên để bác sĩ xem qua. So với việc tự ý tẩy hoặc chấm thuốc, kiểm tra rõ bản chất trước khi quyết định sẽ an toàn hơn; đặc biệt đừng trì hoãn khi thấy sắc tố mới ở lòng bàn tay, lòng bàn chân hay trên một móng đơn lẻ. Nếu phát hiện nốt ruồi to lên, đổi màu, chảy máu hoặc loét, bạn có thể đến Phòng khám Ruian để bác sĩ da liễu trực tiếp đánh giá bằng soi da (dermoscopy) và sắp xếp sinh thiết xác nhận khi cần thiết.
Bài viết này là thông tin giáo dục sức khỏe, không phải quảng cáo thuốc và không giới thiệu hay bán bất kỳ loại thuốc cụ thể nào. Nội dung không thay thế việc thăm khám của bác sĩ; chẩn đoán, xét nghiệm và điều trị thực tế cần bác sĩ đánh giá trực tiếp theo tình trạng của từng người.
Đội ngũ bác sĩ da liễu
BS. Tseng
