
Vùng quanh miệng, mũi xuất hiện những nốt mụn dễ vỡ, nhanh chóng đóng vảy màu vàng nâu như mật ong, có thể là bệnh chốc, nhưng chưa chắc chắn. Nhiều người thường nghĩ ngay đến mụn rộp môi, mụn trứng cá hoặc do muỗi đốt hôm qua, rồi bắt đầu lo lắng liệu có lây cho người nhà hay con mình còn đi học được không.
Bệnh chốc (còn gọi là chốc lở, tên tiếng Anh là impetigo) là tình trạng nhiễm trùng vi khuẩn nông ở da, có tính lây truyền, nhưng không đồng nghĩa là bệnh luôn rất nghiêm trọng. Bệnh thường gặp hơn ở trẻ em, nhưng người lớn cũng hoàn toàn có thể mắc phải, đặc biệt khi da đã có sẵn vết thương, bệnh chàm, hoặc sống trong môi trường có nhiều tiếp xúc gần. Biểu hiện bên ngoài thường rất giống các loại phát ban khác, tự so sánh qua hình ảnh rất khó phân biệt chính xác, do đó vẫn cần bác sĩ da liễu thăm khám trực tiếp trước khi quyết định hướng xử trí.
Điểm cốt lõi: Bệnh chốc là nhiễm khuẩn nông ở da, phần lớn do tụ cầu vàng (Staphylococcus aureus) hoặc liên cầu khuẩn nhóm A gây ra. Triệu chứng điển hình là các nốt mẩn hoặc mụn nước dễ vỡ, sau đó đóng vảy màu vàng nâu như mật ong, thường xuất hiện quanh miệng, quanh mũi, bàn tay và các vùng da hở trên tứ chi. Bệnh lây qua tiếp xúc da trực tiếp, dùng chung khăn tắm, quần áo, ga gối cũng có thể làm lây lan, và gãi có thể đưa vi khuẩn sang vùng khác. Do tổn thương có thể trông giống mụn trứng cá, mụn rộp môi, côn trùng cắn hoặc chàm, không thể chỉ dựa vào ảnh chụp để tự chẩn đoán. Nếu nghi ngờ mắc bệnh chốc, nên để bác sĩ da liễu đánh giá xem có cần dùng kháng sinh bôi hoặc uống hay không, đồng thời trao đổi về cách chăm sóc tại nhà và thời điểm quay lại trường học, nơi làm việc; không tự ý nặn vỡ hoặc bôi các loại thuốc mỡ không rõ nguồn gốc.
Bệnh chốc là gì? Vì sao da lại trở nên như vậy?
Bệnh chốc là tình trạng nhiễm trùng vi khuẩn xảy ra ở lớp nông của da. Bình thường trên da vốn có thể có sẵn một số vi khuẩn; khi da có vết thương nhỏ, vi khuẩn sẽ dễ dàng xâm nhập và sinh sôi, hình thành các nốt sẩn, mụn nước, sau đó rỉ dịch và đóng vảy.
Vi khuẩn gây bệnh phổ biến nhất là tụ cầu vàng (Staphylococcus aureus), hoặc có thể là liên cầu khuẩn nhóm A (group A Streptococcus), đôi khi là cả hai. Vi khuẩn có thể xâm nhập qua vết cắt, vết trầy xước, côn trùng cắn, vết bỏng, hoặc từ các nốt phát ban sẵn có; việc gãi làm trầy xước các nốt chàm hoặc thủy đậu cũng là đường vào quen thuộc. Đôi khi tổn thương vẫn có thể xuất hiện trên vùng da thoạt nhìn có vẻ nguyên vẹn.
Đây không phải là bệnh di truyền, nhưng rất dễ lây lan giữa các thành viên trong gia đình, bạn cùng lớp hoặc những người sống chung. Thời tiết nóng bức, độ ẩm cao, hoặc bản thân có sẵn vấn đề dễ trầy da, ngứa ngáy như viêm da cơ địa, bệnh ghẻ thì nguy cơ có thể cao hơn. Bất kỳ ai ở mọi lứa tuổi đều có thể mắc bệnh, đừng hiểu lầm rằng đây là căn bệnh ‘chỉ trẻ con mới bị’.
Bệnh chốc trông như thế nào? Thường xuất hiện ở vị trí nào?
Vị trí dễ nhận thấy nhất là quanh miệng, mũi, bàn tay, cũng như cẳng tay, cẳng chân và các vùng da hở. Thực tế bệnh có thể xuất hiện ở bất cứ đâu trên cơ thể, chỉ là vệt tổn thương trên mặt dễ thấy hơn và thường khiến người ta lo lắng hơn.
Dạng thường gặp hơn là thể không bọng nước: ban đầu xuất hiện một hoặc vài nốt mẩn, mụn nước nhỏ, thường gây ngứa, đôi khi thấy đau. Các nốt này rất nhanh vỡ ra, để lộ nền da đỏ hoặc tương đối non, sau đó đóng vảy màu vàng nâu như mật ong, có người nhìn vào cảm thấy như một lớp vụn mỏng dính trên mặt. Hạch bạch huyết lân cận đôi khi hơi sưng, nhưng đa số tinh thần người bệnh vẫn bình thường, không nhất thiết bị sốt.
Dạng tương đối ít gặp hơn là thể bọng nước (còn gọi là thể bọng to), ban đầu sẽ xuất hiện các bọng nước to hơn, vỏ tương đối mỏng, bên trong có thể là dịch đục hoặc hơi vàng, vùng da xung quanh không nhất thiết ửng đỏ rõ rệt. Sau khi bọng nước vỡ, thường để lại một viền da tróc giống vảy, rồi từ từ đóng vảy tiết. Đôi khi người bệnh cảm thấy mệt mỏi hơn hoặc kèm theo sốt; tương tự, cần để bác sĩ thăm khám và đánh giá, không nên tự vội gán bệnh cho mình.
Sau khi vảy bong ra, đa số các tổn thương nông thường ít khi để lại sẹo rõ. Chỉ khi cào gãi nhiều lần, gãi sâu hoặc nhiễm trùng lan sâu hơn xuống các lớp da bên dưới thì mới dễ để lại dấu vết hoặc thay đổi sắc tố da. Nốt chốc cũng có thể xuất hiện thêm ở vị trí khác trên cơ thể do cào gãi hoặc tiếp xúc.
Ở người có tông da sẫm màu, quầng đỏ ban đầu đôi khi không quá rõ nét, mà dễ thấy vết trợt da, rỉ dịch và đóng vảy trước. Bất kể màu da nào, chỉ nhìn qua ảnh chụp đều không thể chẩn đoán bệnh một cách đáng tin cậy.
Bệnh chốc có lây không? Chăm sóc tại nhà và trường học như thế nào?
Bệnh có lây truyền. Cách lây phổ biến nhất là tiếp xúc trực tiếp giữa da với vùng tổn thương hoặc dịch tiết; khăn tắm, quần áo, đồ trải giường, dao cạo râu, thậm chí đồ chơi và dụng cụ thể thao cũng có thể làm lây gián tiếp. Dùng tay chạm hoặc gãi còn dễ đưa nhiễm trùng sang các bộ phận khác trên cơ thể chính mình.
Sau khi bắt đầu được bác sĩ chỉ định điều trị thích hợp, đồng thời làm sạch và che phủ tổn thương, khả năng lây nhiễm thường sẽ giảm xuống. Việc có cần nghỉ học, nghỉ làm hay không và khi nào có thể quay lại trường học, nhà trẻ hoặc công sở, hãy dựa trên đánh giá trực tiếp của bác sĩ và tuân thủ quy định của nhà trường hoặc nơi làm việc, không nên chỉ tự quyết định dựa theo số ngày đọc được trên các bài viết mạng. Khi chưa được điều trị, các tổn thương có thể kéo dài hơn và trong thời gian này cũng dễ lây cho người khác hơn.
Tại nhà, bạn có thể chủ động thực hiện những việc sau: rửa tay bằng xà phòng và lau khô trước cũng như sau khi chăm sóc; không nặn, không cạy vùng tổn thương; cắt ngắn móng tay để giảm trầy xước do gãi. Sử dụng khăn tắm, khăn mặt sạch cho mỗi lần dùng, không dùng chung khăn, vỏ gối hoặc dao cạo râu với người nhà. Quần áo, khăn và ga giường người bệnh đã dùng gần đây nên được giặt riêng, nếu chất liệu vải cho phép thì có thể giặt với nhiệt độ nước cao hơn; đồ chơi nếu có nguy cơ chạm vào vết thương thì nên rửa lại bằng chất tẩy rửa và nước ấm.

Khi vẫn còn khả năng lây nhiễm, hãy cố gắng tránh tiếp xúc da cự ly gần, đồng thời tạm thời không đến phòng tập gym hoặc tham gia các môn thể thao va chạm cơ thể trực tiếp. Nếu trong nhà có trẻ sơ sinh, người mắc bệnh tiểu đường hoặc người có hệ miễn dịch suy giảm, cần cẩn trọng hơn khi tiếp xúc. Những biện pháp này nhằm giảm thiểu nguy cơ lây lan, chứ không phải để cách ly người bệnh đến mức ngưng trệ mọi sinh hoạt.
Đóng vảy vàng quanh miệng, làm sao phân biệt với mụn trứng cá, mụn rộp môi, côn trùng cắn hoặc chàm?
Nốt mẩn đỏ hay vảy đóng quanh vùng mũi miệng không phải lúc nào cũng là bệnh chốc. Bác sĩ sẽ cùng lúc xem xét vị trí phân bố, tốc độ lan rộng, cảm giác ngứa hay đau, tổn thương có tái phát tại một vị trí hay không, cũng như trong gia đình hay cùng lớp có ai xuất hiện tổn thương tương tự hay không. Bảng dưới đây chỉ đưa ra định hướng thường gặp, không thể thay thế việc thăm khám trực tiếp.
| Nguyên nhân có thể gặp | Biểu hiện thường thấy | Manh mối giúp nhận định | Bước tiếp theo |
|---|---|---|---|
| Bệnh chốc | Nốt mẩn hoặc mụn nước dễ vỡ, sau đó xuất hiện vảy đóng màu vàng nâu, màu mật ong | Thường ở quanh miệng, mũi hoặc tứ chi; có thể lan nhanh sang nơi khác; có tính lây truyền | Cần được chuyên khoa da liễu đánh giá, không tự ý nặn vỡ |
| Mụn rộp môi | Chùm mụn nước nhỏ ở môi hoặc quanh môi, thường có cảm giác châm chích, nóng rát trước đó | Thường tái phát tại vị trí tương tự, do virus gây ra | Cần bác sĩ phân biệt, không tự ý bôi như các loại thuốc mỡ trị vết thương thông thường |
| Mụn trứng cá | Mụn đầu đen, sẩn đỏ và mụn mủ thường xuất hiện xen lẫn | Hay gặp ở vùng tiết nhiều bã nhờn như mặt, ngực, lưng trên; thường không có mảng vảy vàng mật ong lớn | Bác sĩ đánh giá theo từng thể mụn, không tự ý cạy nặn |
| Côn trùng cắn | Sưng đỏ khu trú, ngứa, đôi khi thấy vết cắn ở trung tâm | Không nhất thiết mưng mủ đóng vảy vàng; chỉ khi gãi rách da mới có thể bội nhiễm vi khuẩn | Trước tiên ngưng gãi và theo dõi; nếu quầng đỏ lan rộng hoặc xuất hiện vảy vàng thì nên đi khám |
| Chàm hoặc viêm da cơ địa | Ngứa, da khô ráp, nứt nẻ hoặc nổi sẩn đỏ | Bản thân không phải bệnh nhiễm trùng mưng mủ lây truyền, nhưng gãi trầy xước có thể gây bội nhiễm chốc | Duy trì dưỡng ẩm, giảm kích ứng; khi có mủ hoặc vảy vàng cần loại trừ nhiễm trùng |
| Zona thần kinh | Mụn nước gây đau rát, phân bố một bên cơ thể hoặc khuôn mặt theo dải thần kinh | Thường có cảm giác nhói buốt hoặc bỏng rát trước đó, thường không bắt đầu bằng mảng vảy mật ong rộng | Cần bác sĩ đánh giá càng sớm càng tốt, đặc biệt khi tổn thương gần mắt, mũi, tai |
| Viêm nang lông hoặc mụn nhọt | Nốt mủ nhỏ quanh chân lông, hoặc khối sưng đỏ cứng, nằm sâu và đau nhiều hơn | Mụn nhọt thường nằm sâu hơn và đau nhức hơn nhiều so với lớp vảy nông ngoài da | Không tự ý bóp nặn hay dùng kim chọc vỡ, cần để bác sĩ đánh giá độ sâu tổn thương |
Khi chưa phân biệt rõ ràng, trước tiên không nên tự chẩn đoán rồi tự áp đặt cách chữa, cũng đừng chần chừ chỉ vì nghĩ rằng ‘hình như chỉ là muỗi cắn’. Khi cần xác định chính xác tổn thương thuộc dạng nào, bạn có thể đến chuyên khoa da liễu tại Phòng khám Ruianc để được bác sĩ trực tiếp đánh giá, đồng thời tìm đọc thêm các chủ đề liên quan trong bài viết giáo dục sức khỏe.
Khi nào nên đi khám bác sĩ da liễu?
Chỉ cần nghi ngờ là bệnh chốc, bạn đã nên đi khám để xác định, không cần đợi đến khi cả khuôn mặt đều đóng vảy. Dù đa số là nhiễm trùng nông, việc được đánh giá sớm sẽ giúp giảm thiểu nguy cơ bệnh lan rộng và lây sang người khác. Bác sĩ thường có thể chẩn đoán dựa trên hình thái tổn thương; trường hợp phạm vi quá rộng, tái phát nhiều lần hoặc điều trị không cải thiện như mong đợi, bác sĩ mới có thể lấy mẫu bệnh phẩm tại tổn thương hoặc hốc mũi để xác định loại vi khuẩn.
Những trường hợp sau càng khuyên bạn nên đi khám sớm, không nên tự theo dõi quá lâu tại nhà:
- Nốt ban hoặc vảy đóng lan rộng nhanh chóng, hoặc các bộ phận khác trên cơ thể liên tục mọc tổn thương mới.
- Sưng đỏ, nóng rát và đau tăng lên rõ rệt, hoặc vùng đỏ lan rộng ra ngoài, cần loại trừ nhiễm trùng sâu hơn.
- Kèm theo sốt, mệt mỏi li bì, hoặc các hạch bạch huyết lân cận sưng đau rõ rệt.
- Trẻ sơ sinh, trẻ nhỏ, người cao tuổi, hoặc người có bệnh tiểu đường, người đang trong quá trình điều trị làm suy giảm miễn dịch.
- Tổn thương nằm gần mắt, hoặc xuất hiện quanh bầu ngực trong thời gian đang cho con bú.
- Đang dùng thuốc nhưng tình trạng không thuyên giảm, thậm chí nặng hơn; hoặc trong vòng một năm qua liên tục tái phát các tổn thương tương tự.
Khi đi khám, bạn có thể mang theo bức ảnh chụp lúc bệnh khởi phát rõ ràng nhất, đồng thời mô tả tổn thương đã xuất hiện bao lâu, có lan rộng không, trong nhà hay trường học có ai bị tương tự không, cũng như các loại thuốc đã bôi hoặc uống. Những thông tin này sẽ giúp ích cho việc chẩn đoán hơn nhiều so với việc chỉ nhìn vào lớp vảy đã khô lại ở thời điểm hiện tại.
Chăm sóc hàng ngày thế nào? Có thể kỳ vọng gì vào việc điều trị?

Nguyên tắc chăm sóc tại nhà rất thực tế: làm sạch nhẹ nhàng, không cạy vảy, dùng thuốc theo đúng chỉ định của bác sĩ và che phủ tổn thương hợp lý. Khi vệ sinh, hãy dùng nước ấm cùng sản phẩm làm sạch dịu nhẹ để rửa nhẹ nhàng, không chà xát mạnh hoặc cố bóc cạy lớp vảy; rửa xong dùng khăn thấm khô nhẹ nhàng, sau đó bôi thuốc và băng phủ theo hướng dẫn của bác sĩ, điều này vừa giúp giảm tiếp xúc với người khác, vừa hạn chế việc liên tục gãi làm rách da.
Việc điều trị có cần dùng thuốc hay không, dùng thuốc bôi ngoài da hay thuốc uống, đều phải do bác sĩ quyết định dựa trên phạm vi, thể bệnh và thể trạng của từng người. Khi tổn thương còn khu trú, bác sĩ có thể kê kháng sinh bôi ngoài da, các tên hoạt chất phổ biến bao gồm mupirocin hoặc acid fusidic; chỉ khi tổn thương lan rộng, bọng nước to, hoặc có sốt, hệ miễn dịch kém thì mới cân nhắc dùng kháng sinh đường uống. Việc thực tế dùng loại nào và dùng trong bao lâu bắt buộc phải tuân theo chỉ định của bác sĩ, tuyệt đối không tự ý ngưng thuốc hoặc giữ lại thuốc thừa cho lần sau.
Sau khi bắt đầu điều trị, nhiều người sẽ cảm thấy dễ chịu hơn trong vài ngày và các nốt vảy cũng có thể dần khô đi. Khi chưa được điều trị, một số người sau vài tuần cũng có thể từ từ khỏi, chỉ có điều trong khoảng thời gian này bệnh rất dễ lan rộng hoặc lây cho người khác, một số ít trường hợp nhiễm trùng còn có thể phát triển sâu hơn và nguy cơ để lại sẹo sau khi lành cũng cao hơn. Hiệu quả tùy thuộc vào từng cơ địa, không có phương pháp nào có thể đảm bảo chắc chắn khỏi trong vài ngày hoặc cam kết sau này sẽ không bao giờ tái phát.
Nếu một người bị tái phát nhiều lần, bác sĩ có thể phối hợp tìm nguyên nhân khiến da dễ bị trầy xước, chẳng hạn như bệnh chàm, bệnh ghẻ, hoặc đánh giá xem vùng hốc mũi có mang vi khuẩn liên quan hay không. Việc tự ý tìm mua các loại thuốc mỡ không rõ nguồn gốc, hoặc coi thuốc kháng sinh như sản phẩm dưỡng da để bôi phòng ngừa lâu dài đều có thể khiến việc chẩn đoán sau này khó khăn hơn và không có lợi cho việc sử dụng thuốc hợp lý.
Tài liệu tham khảo bài viết giáo dục sức khỏe
- Viện Hàn lâm Da liễu Hoa Kỳ: Tổng quan về bệnh chốc
- Viện Hàn lâm Da liễu Hoa Kỳ: Các triệu chứng của bệnh chốc
- Viện Hàn lâm Da liễu Hoa Kỳ: Chẩn đoán và điều trị bệnh chốc
- Viện Hàn lâm Da liễu Hoa Kỳ: Lời khuyên hàng ngày giúp giảm lây lan bệnh chốc
- Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh: Bệnh chốc
- Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ: Tìm hiểu về bệnh chốc
- Bách khoa toàn thư Y học MedlinePlus: Bệnh chốc
- DermNet: Bệnh chốc
- Hiệp hội Bác sĩ Da liễu Anh: Tờ rơi giáo dục sức khỏe về bệnh chốc (Cập nhật tháng 11 năm 2024)
Các câu hỏi thường gặp về bệnh chốc
Bệnh chốc có lây không? Trẻ em có cần xin nghỉ học không?
Có lây nhiễm, phần lớn qua tiếp xúc da trực tiếp hoặc dùng chung khăn tắm, quần áo, ga gối. Sau khi bắt đầu điều trị thích hợp và che phủ tổn thương, khả năng lây lan thường sẽ giảm xuống; việc có cần nghỉ học hay không và khi nào trẻ có thể quay lại trường học, nhà trẻ hoặc người lớn quay lại làm việc cần dựa trên đánh giá của bác sĩ và tuân thủ quy định của nhà trường, cơ quan. Những người khác trong nhà cũng không cần quá hoang mang, việc thực hiện tốt khâu vệ sinh và dùng riêng đồ dùng cá nhân là thiết thực hơn cả.
Đóng vảy vàng quanh miệng có chắc chắn là bệnh chốc không? Liệu có phải mụn rộp môi hay mụn trứng cá?
Chưa chắc chắn. Mụn rộp môi thường xuất hiện thành từng chùm ở môi hoặc một vị trí cố định, trước khi phát thường có cảm giác châm chích hoặc nóng rát; mụn trứng cá thường có cả nhân mụn, nốt sẩn đỏ và không nhất thiết để lại mảng vảy vàng mật ong lớn. Khi biểu hiện bên ngoài trùng lặp, việc tự nhìn ảnh rất khó phân biệt rõ ràng, vẫn cần được bác sĩ thăm khám trực tiếp để xác định.
Có thể tự nặn nốt chốc hoặc bôi tạm thuốc mua ngoài hiệu thuốc rồi theo dõi tiếp không?
Không khuyến khích việc tự ý nặn vỡ, cạy vảy hay tùy tiện bôi các loại thuốc mỡ không rõ nguồn gốc. Đè nén và cào gãi có thể khiến nhiễm trùng lan sang vùng da khác, đồng thời làm tăng nguy cơ để lại sẹo. Khi nghi ngờ mắc bệnh chốc, nên để bác sĩ da liễu đánh giá xem có cần dùng kháng sinh bôi hay uống, và tiến hành làm sạch, che phủ theo hướng dẫn.
Nếu trong nhà có người mắc bệnh chốc, những người khác cần chăm sóc thế nào để ít bị lây nhất?
Trước hết hãy tránh chạm trực tiếp vào vết thương, không dùng chung khăn tắm, dao cạo râu, quần áo hay vỏ gối. Rửa tay trước và sau khi chăm sóc người bệnh, khăn người bệnh dùng cần được thay sạch mỗi lần, quần áo và đồ trải giường nên giặt riêng. Nếu trong nhà có trẻ sơ sinh, người bị tiểu đường hoặc người có hệ miễn dịch suy giảm, cần cẩn thận hơn khi tiếp xúc; có cần cùng đi khám hay không bạn có thể hỏi ý kiến bác sĩ.
Bệnh chốc có để lại sẹo không? Sau khi điều trị có tái phát không?
Đa số các tổn thương nông của bệnh chốc sau khi vảy bong ra thường ít để lại sẹo rõ rệt, nhưng nếu vết thương bị cào gãi sâu hoặc nhiễm trùng phát triển xuống các lớp sâu hơn thì vẫn có thể để lại vết tích hoặc đổi màu da. Sau khi điều trị, một số người vẫn có thể tái phát, đặc biệt là người vốn có sẵn bệnh chàm, hay gãi trầy da, hoặc thường xuyên tiếp xúc trong môi trường tập thể. Khi bệnh tái phát nhiều lần, không nên tự ý dùng lại số thuốc còn thừa từ lần trước mà nên đến gặp bác sĩ để được đánh giá lại.
Bác sĩ nhắc nhở: Đóng vảy vàng quanh miệng chưa chắc là bệnh chốc, nên để bác sĩ thăm khám
Vùng quanh miệng, mũi đóng vảy vàng chưa chắc chắn đã là bệnh chốc, đó cũng có thể là mụn rộp môi, mụn trứng cá hoặc các bệnh lý về da khác. Bệnh chốc có thể lây lan, nhưng phần lớn là nhiễm trùng nông; đi khám sớm và chăm sóc đúng theo chỉ định của bác sĩ thường sẽ giúp tình trạng dần được cải thiện. Khi đi khám, bạn có thể nêu rõ tổn thương đã xuất hiện bao lâu, có lan rộng không, xung quanh có ai bị tương tự không và những loại thuốc đã từng dùng, đồng thời tránh tự ý nặn mụn hay bôi thuốc bừa bãi; việc có cần dùng thuốc hay không, có thể đi học hoặc đi làm trở lại chưa đều cần được bác sĩ chuyên khoa trực tiếp đánh giá.
Bài viết này mang tính chất thông tin giáo dục sức khỏe, không thể thay thế cho việc khám chữa bệnh trực tiếp. Việc có phải bệnh chốc hay không, có cần dùng thuốc hoặc điều chỉnh phương pháp chăm sóc hay không, vui lòng để bác sĩ chuyên khoa trực tiếp thăm khám và đánh giá.
Đội ngũ bác sĩ da liễu

BS. Tseng
