Trên mặt, mu bàn tay hoặc vùng ngực, lưng xuất hiện từng mảng màu nâu, sờ vào thấy thô ráp, bề mặt trông như một lớp sáp dính trên da, nhiều người gọi chung là “đồi mồi”. Nhiều đốm dạng này thực chất là dày sừng tiết bã: một nốt tăng sinh da lành tính, gồ lên khỏi mặt da, không lây và cũng không phải tổn thương tiền ung thư.
Tuy nhiên, “đồi mồi” chỉ là tên gọi dân gian và thường dùng cho các đốm nâu phẳng do nắng (lentigo); dày sừng tiết bã thì khác ở chỗ gồ lên, sờ thấy thô ráp, dù đôi khi cũng bị gọi như vậy. Một số ít trường hợp ung thư da cũng có hình dạng rất giống với tình trạng này, vì vậy những đốm lớn nhanh bất thường, có màu sắc pha tạp hoặc bắt đầu chảy máu vẫn cần được bác sĩ thăm khám.
Tóm tắt trọng tâm: Dày sừng tiết bã là tình trạng tăng sinh da lành tính xuất hiện nhiều dần theo tuổi tác, thường gặp ở mặt, cổ, ngực và lưng, có bề ngoài giống mảng sáp màu nâu dính trên da, không lây nhiễm và thông thường không cần xử lý. Nếu cảm thấy mất thẩm mỹ, hay bị quần áo vướng vào hoặc gây ngứa, bạn có thể trao đổi với bác sĩ da liễu về các phương pháp như áp lạnh, đốt điện nạo bỏ hoặc laser. Với những đốm to nhanh trong thời gian ngắn, màu sắc lẫn lộn, chảy máu hoặc loét, bạn nên đi khám sớm; việc xác định tổn thương có lành tính hay không cần do bác sĩ đánh giá và thực hiện sinh thiết để khẳng định khi cần thiết.
Dày sừng tiết bã là gì? Vì sao hay bị gọi là đồi mồi?
Dày sừng tiết bã là sự tăng sinh của các tế bào sừng ở lớp thượng bì của da, tích tụ lại thành một mảng gồ lên. Về mặt y khoa, đây là khối u da lành tính và không di căn sang các vùng khác.
Tình trạng này thường xuất hiện từ từ sau tuổi ba mươi hoặc bốn mươi, tuổi càng cao thì số lượng càng nhiều, nên hay bị gọi chung là “đồi mồi”, dù đồi mồi thường chỉ các đốm nâu phẳng. Dù trong tên gọi có chữ “tiết bã”, tình trạng này không liên quan đến sự bài tiết dầu hay bệnh viêm da tiết bã; đây là hai vấn đề khác nhau.
Có người trên cơ thể chỉ lác đác vài nốt, nhưng cũng có người mọc rất nhiều, và các thành viên trong gia đình cũng thường có biểu hiện tương tự.
Dày sừng tiết bã trông như thế nào?
Lúc mới xuất hiện, tổn thương đa phần là một đốm nhỏ, hơi thô ráp, sau đó dày dần lên, gồ cao, bề mặt lồi lõm giống như mụn cóc.
Các đặc điểm bề ngoài thường gặp
- Trông giống như một miếng sáp hoặc đất sét “dính” trên bề mặt da, ranh giới thường rõ ràng.
- Màu sắc chủ yếu là màu nâu, nhưng cũng có thể là màu da, vàng, xám, nâu đậm cho đến đen.
- Kích thước đa dạng, từ những chấm rất nhỏ cho đến cỡ đồng xu.
- Khi chạm vào thấy thô ráp, hơi nhờn hoặc giống như có một lớp vảy.
Thường mọc ở đâu?
Mặt, da đầu, cổ, ngực, lưng và bụng đều là những vị trí rất thường gặp; dù là vùng da có tiếp xúc với ánh nắng mặt trời hay không thì đều có thể xuất hiện. Điểm khá đặc biệt là tổn thương này thường không mọc ở lòng bàn tay và lòng bàn chân.
Có gây đau hay ngứa không?
Thông thường không gây đau. Một số người có thể cảm thấy ngứa, hoặc do cọ xát với quần áo, dây chuyền, dây áo ngực mà bị đỏ lên hay trầy xước da.
Tại sao lại bị dày sừng tiết bã? Có lây không?
Nguyên nhân chính xác vẫn chưa được làm rõ, hiện nay ghi nhận một số yếu tố liên quan sau:
- Tuổi tác: Theo tuổi tác, số lượng nốt sẽ tăng dần lên và được xem là một trong những biểu hiện thường gặp của quá trình lão hóa da.
- Yếu tố gia đình: Ở một số gia đình, các thành viên đặc biệt dễ mọc nhiều nốt.
- Ánh nắng mặt trời: Những vùng da thường xuyên phơi nắng dễ gặp hơn, nhưng những vùng được quần áo che kín cũng có thể mọc, vì vậy ánh nắng chỉ là một trong các yếu tố.
- Ma sát: Các vùng nếp gấp da như nách, bẹn, dưới bầu ngực có thể liên quan đến tình trạng cọ xát kéo dài.
Tình trạng này không lây nhiễm. Nhiều người cảm thấy các nốt “mọc ngày càng nhiều, giống như đang lan rộng”, thực chất là do các nốt mới xuất hiện thêm theo tuổi tác, chứ không phải lây từ nốt này sang nốt khác.
Làm sao phân biệt dày sừng tiết bã với đốm nắng, nốt ruồi và u hắc tố?
Mấy tình trạng này đều có thể được gọi chung là “đốm” hoặc “đốm đồi mồi”, vẻ ngoài đôi khi rất giống nhau. Bảng dưới đây chỉ giúp bạn cân nhắc xem có cần đi khám bác sĩ hay không, không thể dùng để tự chẩn đoán.
Đốm nắng đôi khi sẽ dày lên từ từ và chuyển thành dày sừng tiết bã, ranh giới giữa hai tình trạng này không phải lúc nào cũng phân biệt rõ ràng. Về cách tự kiểm tra nốt ruồi, bạn có thể tham khảo bài viết “Nốt ruồi có thành ung thư da? Kiểm tra ABCDE”.
Khác gì với mụn cóc virus?
Bề mặt của cả hai đều có thể hơi thô ráp. Mụn cóc virus là tình trạng nhiễm virus, có khả năng lây lan và thường gặp hơn ở tay chân; dày sừng tiết bã không lây và thường không mọc ở lòng bàn tay hay lòng bàn chân. Khi không phân biệt được, để bác sĩ xem sẽ an toàn hơn. Về đặc điểm của mụn cóc virus, bạn có thể tham khảo “Mụn cóc virus có lây không?”.
| Tiêu chí so sánh | Dày sừng tiết bã | Đốm nắng (lentigo mặt trời) | Nốt ruồi thông thường | Tổn thương cần đi khám sớm |
|---|---|---|---|---|
| Cảm giác khi chạm | Gồ lên, thô ráp, như dán trên da | Phẳng, sờ không thấy gồ | Phẳng hoặc hơi gồ, bề mặt khá nhẵn | Có thể cứng lại, gồ lên hoặc trầy loét |
| Màu sắc | Chủ yếu màu nâu, có thể từ màu da đến đen | Nâu nhạt đến nâu sẫm, đồng đều | Một màu đơn nhất, đồng đều | Pha trộn nhiều màu, hoặc xuất hiện màu đỏ, trắng, xám xanh |
| Vị trí thường gặp | Mặt, cổ, ngực, lưng; thường không mọc ở lòng bàn tay và lòng bàn chân | Mặt, mu bàn tay, cẳng tay và những vùng hay tiếp xúc nắng | Có thể xuất hiện toàn thân | Bất kỳ vị trí nào, bao gồm lòng bàn tay, lòng bàn chân, móng |
| Tốc độ thay đổi | Dày lên từ từ qua nhiều năm | Đậm dần hoặc nhiều lên từ từ | Ít thay đổi qua nhiều năm | Thay đổi rõ rệt trong vài tuần đến vài tháng |
| Triệu chứng | Thỉnh thoảng ngứa, đỏ lên khi bị cọ xát | Thường không có | Thường không có | Chảy máu, loét lâu lành, ngứa hoặc đau kéo dài |
Dày sừng tiết bã có cần xử lý không?
Đây là tổn thương lành tính, bản thân nó không phải là tổn thương tiền ung thư, phần lớn không cần xử lý.
Những trường hợp cần trao đổi với bác sĩ về việc xử lý thường là:
- Vẻ ngoài khó phân biệt với ung thư da, bác sĩ cần lấy mẫu để xét nghiệm.
- Thường xuyên bị quần áo, trang sức, thắt lưng vướng vào hoặc cọ xát, gây viêm và chảy máu lặp đi lặp lại.
- Cảm thấy ngứa, khó chịu.
- Mọc ở trên mặt hoặc vùng dễ thấy, cảm thấy ảnh hưởng đến thẩm mỹ.
Khoa da liễu sẽ xử lý dày sừng tiết bã như thế nào?
Bác sĩ phần lớn có thể nhận định qua quan sát bên ngoài, đôi khi sẽ dùng kính soi da phóng đại để xem cấu trúc bề mặt. Nếu hình dạng khó phân biệt với ung thư da, bác sĩ sẽ khuyên lấy một phần hoặc toàn bộ tổn thương để gửi xét nghiệm giải phẫu bệnh, đây là cách làm tiêu chuẩn để xác định bản chất tổn thương.
Các phương pháp xử lý thường gặp
- Liệu pháp áp lạnh: Dùng nitơ lỏng ở nhiệt độ thấp làm tổn thương bong ra, sau khi xử lý có thể nổi bọng nước, đóng vảy, sau đó lớp vảy sẽ tự bong.
- Đốt điện và nạo: Sau khi gây tê tại chỗ sẽ dùng dao điện để xử lý, rồi nạo bỏ lớp bề mặt, thường không cần khâu.
- Laser: Tùy theo độ dày mỏng và vị trí của tổn thương để chọn loại laser phù hợp, thường dùng cho vùng mặt hoặc những vị trí chú trọng tính thẩm mỹ.
- Sinh thiết cạo: Khi tổn thương cần xét nghiệm, bác sĩ có thể bào trực tiếp phần tổn thương để gửi kiểm tra.
Mỗi phương pháp sẽ phù hợp với độ dày, vị trí và quá trình hồi phục khác nhau, cần được bác sĩ đánh giá dựa trên tình trạng tổn thương và màu da. Về phạm vi áp dụng của laser, bạn có thể tham khảo bài viết “Các phương pháp xóa nốt ruồi và đốm sắc tố bằng laser”.
Sau khi xử lý cần lưu ý những gì?
Vùng da vừa xử lý có thể tạm thời đỏ lên, đóng vảy, sau đó màu da có thể nhạt hơn hoặc sẫm hơn một chút so với vùng xung quanh. Sự chênh lệch màu sắc này phần lớn sẽ mờ dần theo thời gian, nhưng cũng có trường hợp kéo dài lâu hơn, người có làn da sẫm màu thường dễ gặp tình trạng này hơn.
Trong thời gian đóng vảy không nên cậy gỡ mạnh, khi ra ngoài cần chống nắng kỹ. Nốt đã được xử lý thường ít khi mọc lại ngay tại vị trí cũ, nhưng những vùng da khác trên cơ thể vẫn có thể xuất hiện các nốt mới.
Có thể tự cậy bỏ hoặc dùng mẹo dân gian để xóa không?
Không khuyến khích. Tự dùng móng tay cậy, dùng kéo cắt, hoặc dùng các loại “thuốc chấm tàn nhang, đồi mồi” không rõ nguồn gốc để làm ăn mòn da sẽ dễ gây chảy máu, nhiễm trùng, để lại sẹo hoặc tăng sắc tố sau viêm.
Quan trọng hơn, nếu nốt đó thực chất không phải là dày sừng tiết bã mà là tổn thương cần xét nghiệm, sau khi bạn tự làm mất đi, bác sĩ sẽ rất khó đánh giá lại. Nếu muốn loại bỏ, việc để bác sĩ da liễu xác nhận tính chất trước sẽ an toàn hơn.
Có thể phòng ngừa dày sừng tiết bã không? Chăm sóc hằng ngày như thế nào?
Hiện chưa có cách nào được xác định là có thể phòng ngừa dày sừng tiết bã. Tuy nhiên, việc tiếp xúc với ánh nắng mặt trời có thể liên quan đến tình trạng này cũng như các đốm nâu do nắng; chống nắng tốt hằng ngày cũng có ích đối với tình trạng lão hóa da nói chung:
- Tránh khung giờ nắng gắt vào buổi trưa, khi ra ngoài nên đội mũ, che ô, mặc áo dài tay mỏng.
- Kết hợp sử dụng sản phẩm chống nắng, nhớ thoa lại sau khi đổ mồ hôi hoặc bơi lội.
- Ở những vùng da dễ bị cọ xát, nên chọn quần áo mềm mại, không bó sát.
Nếu trên mặt chủ yếu là các mảng nâu phẳng thành từng đám, đó cũng có thể là nám da hoặc đốm nâu do nắng với hướng xử lý khác nhau, bạn có thể tham khảo bài viết “Làm thế nào để cải thiện nám da?”.
Khi nào nên đi khám da liễu?
Bạn nên đến gặp bác sĩ da liễu để kiểm tra nếu:
- Đốm da to nhanh, gồ lên hoặc đổi màu trong vòng vài tuần đến vài tháng.
- Cùng một nốt nhưng có nhiều màu sắc pha tạp, hoặc bờ viền không đều, loang ra.
- Xuất hiện tình trạng chảy máu, loét, hoặc vết thương mãi không lành.
- Đột ngột nổi lên rất nhiều nốt trong thời gian ngắn.
- Mọc ở lòng bàn tay, lòng bàn chân hoặc móng, vì dày sừng tiết bã thường không mọc ở những vị trí này.
- Bản thân không phân biệt được đó là dày sừng tiết bã, đồi mồi, nốt ruồi hay vấn đề khác.
Khi thăm khám, bác sĩ sẽ hỏi đốm da đã xuất hiện bao lâu, có thay đổi gì không, sau đó kiểm tra bằng mắt thường hoặc kính soi da, và sắp xếp làm sinh thiết khi cần thiết. Nếu muốn tìm hiểu về dịch vụ khám ngoại trú da liễu của phòng khám chúng tôi, bạn có thể tham khảo Khoa Da liễu Phòng khám Ruian.
Câu hỏi thường gặp
Dày sừng tiết bã có chuyển thành ung thư da không?
Bản thân dày sừng tiết bã là tổn thương lành tính, không phải tổn thương tiền ung thư và thường không chuyển thành ung thư da. Tuy nhiên, một số loại ung thư da có vẻ ngoài khá giống tình trạng này, vì vậy với những đốm thay đổi nhanh, chảy máu hoặc có màu sắc pha tạp phức tạp, bạn nên để bác sĩ kiểm tra xác nhận.
Dày sừng tiết bã có lây không?
Không. Tình trạng này không phải do nhiễm trùng gây ra; số lượng tăng lên là do các đốm mới xuất hiện thêm theo tuổi tác chứ không phải lây lan cho nhau.
Người trẻ tuổi có bị dày sừng tiết bã không?
Có thể, chỉ là ít gặp hơn. Tình trạng này phần lớn bắt đầu xuất hiện sau độ tuổi ba mươi hoặc bốn mươi, nhưng những người có yếu tố gia đình có thể mọc sớm hơn. Nếu trên cơ thể người trẻ xuất hiện các đốm gồ lên chưa rõ nguyên nhân, bạn nên đi khám để bác sĩ kiểm tra.
Dày sừng tiết bã sau khi loại bỏ có mọc lại không?
Nốt đã được xử lý thường ít khi mọc lại ngay tại vị trí cũ, nhưng khi tuổi tác tăng lên, các vùng da khác trên cơ thể vẫn có thể xuất hiện những đốm mới; tùy tình trạng mà bạn có thể trao đổi thêm với bác sĩ.
Có thể xóa dày sừng tiết bã bằng laser không?
Đây có thể là một trong những lựa chọn. Bác sĩ sẽ dựa vào độ dày, vị trí của đốm và màu da để đánh giá phương pháp phù hợp như laser, áp lạnh hoặc đốt điện kết hợp nạo bỏ; nếu hình dạng bên ngoài khó phân biệt với ung thư da, bác sĩ sẽ đề nghị làm xét nghiệm sinh thiết trước.
Tài liệu tham khảo bài viết giáo dục sức khỏe
- American Academy of Dermatology: Seborrheic keratoses: Overview
- American Academy of Dermatology: Seborrheic keratoses: Signs and symptoms
- American Academy of Dermatology: Seborrheic keratoses: Causes
- American Academy of Dermatology: Seborrheic keratoses: Diagnosis and treatment
- DermNet: Seborrhoeic keratosis
- DermNet: Solar lentigo
Lời khuyên từ bác sĩ
Dày sừng tiết bã rất phổ biến và phần lớn không đáng lo ngại. Điều cần lưu ý hơn là những nốt “gần đây thay đổi rất nhanh” hoặc “trông khác biệt so với các đốm khác”. Nếu bạn không phân biệt được đốm trên cơ thể mình là dày sừng tiết bã, đồi mồi, nốt ruồi hay vấn đề khác, hoặc muốn trao đổi về phương pháp loại bỏ, hãy đến Phòng khám Ruian để bác sĩ da liễu thăm khám và đánh giá.*Bài viết này cung cấp thông tin giáo dục sức khỏe và không thể thay thế cho chẩn đoán của bác sĩ; tình trạng thực tế vui lòng để bác sĩ chuyên khoa trực tiếp thăm khám và đánh giá.*
Bài viết này là thông tin giáo dục sức khỏe, không phải quảng cáo thuốc và không giới thiệu hay bán bất kỳ loại thuốc cụ thể nào. Nội dung không thay thế việc thăm khám của bác sĩ; chẩn đoán, xét nghiệm và điều trị thực tế cần bác sĩ đánh giá trực tiếp theo tình trạng của từng người.
Đội ngũ bác sĩ da liễu
BS. Tseng
