Trên da đầu của trẻ xuất hiện một mảng tròn bong vảy, tóc ở đó thưa và dễ gãy, nhìn kỹ còn thấy những chấm đen nhỏ; đôi khi da đầu ngứa, thậm chí sưng đỏ và chảy mủ. Nhiều phụ huynh nghĩ đó chỉ là gàu hoặc “da đầu khô”, nhưng đây có thể là nấm da đầu (tinea capitis)—nhiễm trùng do nấm da xâm nhập da đầu và sợi tóc, thường gặp ở trẻ mẫu giáo và tuổi đi học. Gia đình nuôi chó mèo hoặc có người bị nấm ở vị trí khác cũng nên lưu ý.
Nấm da đầu có thể lây và gây rụng tóc; nếu để lâu hoặc xử lý không phù hợp, trường hợp viêm nặng có thể để lại sẹo. Biểu hiện dễ nhầm với viêm da tiết bã, vảy nến, rụng tóc từng vùng hoặc rối loạn nhổ tóc, vì vậy nên để bác sĩ da liễu trực tiếp thăm khám xác nhận trước khi quyết định điều trị.
Điểm chính: Nấm da đầu là tình trạng nấm da nhiễm vào da đầu và tóc, thường biểu hiện bằng mảng hói có bong vảy, tóc gãy tạo chấm đen, ngứa; trường hợp nặng có thể thành khối sưng đỏ mưng mủ gọi là kerion. Bệnh hay gặp ở trẻ em, lây qua tiếp xúc, dùng chung lược, mũ, gối hoặc từ thú cưng mang nấm. Vì nấm nằm trong nang tóc và sợi tóc, thường cần dùng thuốc kháng nấm đường uống sau khi bác sĩ đánh giá, có thể kết hợp dầu gội kháng nấm; chỉ bôi thuốc thường không đủ. Biểu hiện dễ nhầm với các bệnh da đầu khác, vì vậy hãy để bác sĩ trực tiếp đánh giá.
Nấm da đầu là gì? Vì sao da đầu bị nhiễm nấm?
Nấm da đầu là bệnh do nấm sợi (dermatophyte—loại nấm da phân giải chất sừng) nhiễm vào da đầu, nang tóc và sợi tóc. Bệnh cùng nhóm với nấm kẽ chân và nấm da thân, chỉ khác là xảy ra ở đầu.
Khi nấm vào nang tóc, nó xâm nhập sợi tóc làm tóc giòn, dễ gãy sát da đầu, nên thường thấy mảng bong vảy kèm tóc gãy. Ở người có phản ứng miễn dịch mạnh, da đầu có thể nổi khối mềm sưng đỏ, mưng mủ.
Nấm da đầu thường gặp nhất ở trẻ em, ít gặp hơn ở người lớn nhưng vẫn có thể xảy ra, ví dụ khi chăm sóc trẻ hoặc thú cưng bị nhiễm, bản thân bị nấm ở vị trí khác, hoặc miễn dịch suy giảm.
Nấm da đầu có triệu chứng gì? Có những thể nào?
Biểu hiện của nấm da đầu rất khác nhau, có trường hợp nhẹ giống gàu, có trường hợp sưng đỏ rõ. Các thể thường gặp gồm:
Thể bong vảy (mảng xám)
Da đầu có một hoặc vài mảng tròn bong vảy màu xám trắng, tóc trong vùng đó xỉn màu, dễ gãy như bị cắt ngắn, có thể kèm ngứa.
Thể chấm đen
Tóc gãy ngay sát mặt da đầu, để lại những chấm đen nhỏ; vảy có thể không rõ nên dễ bị nhầm với rụng tóc thông thường.
Kerion (thể viêm)
Da đầu nổi khối gồ lên, mềm, sưng đỏ, có thể chảy mủ và đau, đôi khi kèm sưng hạch ở cổ hoặc sau tai, sốt hay mệt mỏi. Đây là phản ứng viêm mạnh của cơ thể với nấm, cần đi khám sớm để giảm nguy cơ rụng tóc để lại sẹo.
Nấm da đầu lây như thế nào? Ai dễ mắc?
Nấm da đầu có khả năng lây. Các đường lây và yếu tố nguy cơ thường gặp gồm:
- Tiếp xúc người với người: chạm đầu với người bị nhiễm, hay gặp giữa các thành viên gia đình hoặc bạn học ở mẫu giáo, trường học.
- Dùng chung đồ: lược, kẹp tóc, mũ, mũ bảo hiểm, khăn, vỏ gối có thể dính bào tử nấm.
- Thú cưng và động vật: mèo, chó, thỏ bị nhiễm có thể truyền nấm sang người; đôi khi thú cưng chỉ có một mảng nhỏ rụng lông hoặc bong vảy.
- Trẻ em: hay gặp ở trẻ mẫu giáo và tuổi đi học, có thể liên quan đến đặc điểm bã nhờn da đầu và tiếp xúc nhiều khi vui chơi.
- Nhiễm nấm ở vị trí khác: bản thân hoặc người nhà bị nấm da thân, nấm kẽ chân cũng có thể làm tăng khả năng nhiễm.
Bào tử nấm có thể tồn tại trên đồ vật một thời gian, vì vậy sau khi được chẩn đoán, nên trao đổi với bác sĩ xem người nhà và thú cưng có cần kiểm tra cùng hay không.
Nấm da đầu khác gàu, viêm da tiết bã và rụng tóc từng vùng thế nào?
Nấm da đầu thường bị nhầm với gàu hoặc các kiểu rụng tóc khác. Bảng dưới đây tóm tắt những khác biệt thường gặp, chỉ để tham khảo và không thay thế việc khám trực tiếp; các vấn đề da đầu khác như đỏ ngứa hay nổi mụn cũng nên được bác sĩ đánh giá cùng lúc.
| Điểm so sánh | Nấm da đầu | Gàu / viêm da tiết bã | Rụng tóc từng vùng | Rối loạn nhổ tóc |
|---|---|---|---|---|
| Đối tượng hay gặp | Trẻ em | Thanh thiếu niên và người lớn | Mọi lứa tuổi | Trẻ em và thanh thiếu niên |
| Da đầu | Bong vảy, đỏ; nặng thì sưng và mưng mủ | Vảy nhờn hoặc khô, thường lan rộng | Thường trơn láng, ít vảy | Thường không viêm rõ |
| Tóc | Tóc gãy, chấm đen, mảng hói | Thường không tạo mảng hói rõ | Mảng hói tròn, ranh giới rõ | Tóc gãy dài ngắn không đều, hình dạng bất thường |
| Lây truyền | Có thể lây | Không lây | Không lây | Không lây |
| Hướng xử trí | Xác định nấm rồi bác sĩ quyết định thuốc | Làm sạch và chăm sóc da đầu, bác sĩ đánh giá | Bác sĩ đánh giá điều trị và theo dõi | Tìm hành vi nhổ tóc và nguồn căng thẳng, bác sĩ đánh giá |
Bác sĩ da liễu kiểm tra nấm da đầu như thế nào?
Khi khám, bác sĩ thường hỏi triệu chứng xuất hiện bao lâu, vùng tổn thương có lan rộng không, có ngứa hay đau không, người nhà hoặc thú cưng có biểu hiện tương tự không, và đã tự dùng dầu gội hay thuốc bôi nào chưa.
Bác sĩ quan sát mức độ bong vảy, gãy tóc và viêm, thường dùng kính soi da để phóng to tóc và nang tóc; một số trường hợp dùng thêm đèn Wood (một loại đèn tia cực tím) để hỗ trợ.
Để xác nhận nhiễm nấm, bác sĩ có thể nhổ vài sợi tóc ở vùng bệnh hoặc cạo một ít vảy để soi nấm, khi cần thì nuôi cấy nấm để biết loại nấm, làm cơ sở cho điều trị và theo dõi. Nếu đã tự bôi thuốc kháng nấm, kết quả có thể bị ảnh hưởng, hãy chủ động cho bác sĩ biết. Có cần làm các xét nghiệm này hay không sẽ do bác sĩ đánh giá theo từng trường hợp.
Điều trị nấm da đầu ra sao? Chỉ bôi thuốc có được không?
Nấm da đầu nằm sâu trong nang tóc và sợi tóc, thuốc bôi khó thấm tới, vì vậy cách điều trị cần được bác sĩ trực tiếp đánh giá rồi quyết định. Các hướng thường gặp gồm:
- Thuốc kháng nấm đường uống: phần lớn trường hợp cần dùng thuốc nhóm kháng nấm đường uống do bác sĩ kê sau khi đánh giá, dùng đủ thời gian theo hướng dẫn; không nên tự ngưng khi thấy đỡ.
- Dầu gội kháng nấm: bác sĩ có thể khuyên dùng kèm dầu gội nhóm kháng nấm để giảm phát tán bào tử; người nhà có cần dùng cùng không do bác sĩ quyết định.
- Xử trí kerion: khi viêm rõ, bác sĩ có thể cân nhắc thuốc nhóm kháng viêm hoặc xử lý nhiễm khuẩn đi kèm tùy tình trạng.
- Tái khám định kỳ: trong quá trình điều trị, bác sĩ có thể hẹn tái khám hoặc xét nghiệm lại để xác nhận nấm đã sạch trước khi quyết định ngưng thuốc.
- Trẻ em và nhóm đặc biệt: trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai hoặc người có bệnh mạn tính cần được bác sĩ đánh giá riêng về lựa chọn thuốc và cách theo dõi.
Tóc thường mọc lại dần khi nhiễm trùng được kiểm soát, nhưng cần thời gian; kerion viêm nặng có thể để lại rụng tóc có sẹo ở một số người, vì vậy đi khám sớm rất quan trọng. Có dùng thuốc hay không, dùng nhóm nào và trong bao lâu đều nên theo chỉ dẫn của bác sĩ.
Có thể làm gì tại nhà? 8 điểm chăm sóc và vệ sinh khi bị nấm da đầu
Các thói quen sau giúp giảm lây lan và tái phát khi kết hợp với kế hoạch điều trị của bác sĩ; nếu chưa được chẩn đoán, vẫn nên đi khám trước để xác nhận.
- Lược và phụ kiện tóc dùng riêng: không dùng chung lược, kẹp, dây buộc tóc và giặt rửa định kỳ.
- Mũ, mũ bảo hiểm và khăn dùng riêng: tránh dùng chung với người nhà hoặc bạn học, giặt hoặc phơi khô sau khi dùng.
- Thay ga và vỏ gối thường xuyên: giặt bằng nước nóng và phơi hoặc sấy thật khô.
- Gội đầu theo hướng dẫn của bác sĩ: dùng sản phẩm gội được bác sĩ khuyên, gội xong sấy khô tóc và da đầu.
- Không cạo đầu, không tự nặn mủ: cạo đầu không thay được điều trị, nặn kerion có thể làm viêm nặng hơn.
- Quan sát thú cưng: nếu thú cưng rụng lông, bong vảy, hãy đưa đi bác sĩ thú y để tránh lây đi lây lại.
- Để ý triệu chứng của người nhà: nếu người nhà có vảy da đầu tương tự hoặc mảng đỏ tròn trên người, cũng nên đi khám.
- Dùng thuốc và tái khám đúng hẹn: tuân theo liệu trình và lịch tái khám bác sĩ đặt ra, không tự ngưng sớm.
Nếu cơ thể còn bị nấm ở vị trí khác, ví dụ kẽ ngón chân bong da ngứa, có thể tham khảo cách nhận biết và chăm sóc nấm bàn chân để xử lý cùng lúc, giảm lây chéo.
Những hiểu lầm thường gặp về nấm da đầu
Hiểu lầm 1: Da đầu bong vảy chỉ là gàu, đổi dầu gội là được?
Không hẳn. Nấm da đầu giai đoạn đầu có thể giống gàu, nhưng nếu kèm tóc gãy, mảng hói hoặc chấm đen thì cần đi khám xác nhận. Tự đổi dầu gội liên tục có thể làm chậm chẩn đoán.
Hiểu lầm 2: Cạo trọc đầu thì nấm sẽ hết?
Cạo đầu không loại bỏ được nấm trong nang tóc và không thay được điều trị bằng thuốc. Có cần cắt tóc hay không, hãy làm theo lời khuyên của bác sĩ.
Hiểu lầm 3: Da đầu hói một mảng là rụng tóc từng vùng?
Nấm da đầu, rụng tóc từng vùng và rối loạn nhổ tóc đều có thể gây mảng hói khu trú, nhưng nguyên nhân và cách xử trí khác nhau. Rụng tóc từng vùng cần bác sĩ khám để phân biệt; nếu nghi do nhổ tóc lặp lại, có thể tham khảo nguyên nhân rối loạn nhổ tóc và khi nào đi khám.
Khi nào nên đi khám?
Khi da đầu bong vảy kèm rụng tóc hoặc gãy tóc, nên để bác sĩ da liễu xác nhận chẩn đoán trước. Nếu có những tình trạng sau, cũng nên đi khám sớm hoặc tái khám:
- Da đầu nổi khối sưng đỏ, mềm, gồ lên, chảy mủ hoặc đau.
- Kèm sốt, sưng hạch ở cổ hoặc sau tai.
- Mảng hói tiếp tục lan rộng hoặc xuất hiện nhiều mảng.
- Trẻ khác trong nhà, người thân hoặc thú cưng có triệu chứng tương tự.
- Điều trị một thời gian không cải thiện, hoặc tái phát sau khi ngưng thuốc.
- Trong lúc dùng thuốc xuất hiện phát ban, khó chịu đường tiêu hóa hay bất thường khác.
Các nguyên nhân rụng tóc khác ở trẻ có thể tham khảo nguyên nhân rụng tóc ở trẻ và dấu hiệu cảnh báo. Khi cần xác định nguyên nhân da đầu bong vảy và rụng tóc, bạn có thể đến khoa Da liễu Phòng khám Ruian hoặc phòng khám rụng tóc để bác sĩ trực tiếp đánh giá, và đọc thêm các chủ đề liên quan tại kiến thức y khoa.
Tài liệu tham khảo bài viết giáo dục sức khỏe
- Học viện Da liễu Hoa Kỳ (AAD): Ringworm: Diagnosis and treatment
- DermNet: Tinea capitis
- Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ MedlinePlus: Ringworm of the scalp
Có. Nấm da đầu có thể lây qua tiếp xúc đầu, dùng chung lược, mũ, gối hoặc tiếp xúc với thú cưng bị nhiễm. Sau khi được chẩn đoán, nên hỏi bác sĩ xem người nhà và thú cưng có cần kiểm tra hoặc dùng dầu gội kháng nấm cùng không.
Phần lớn trường hợp, tóc sẽ mọc lại dần khi nhiễm trùng được kiểm soát, nhưng cần thời gian. Nếu bị kerion viêm nặng, một số người có thể bị rụng tóc để lại sẹo, vì vậy cần đi khám sớm và điều trị theo hướng dẫn của bác sĩ.
Thường là không đủ. Nấm nằm trong nang tóc và sợi tóc, thuốc bôi khó thấm tới, nên phần lớn cần dùng thuốc nhóm kháng nấm đường uống sau khi bác sĩ đánh giá, có thể kèm dầu gội kháng nấm. Cách dùng và thời gian do bác sĩ quyết định.
Có cần nghỉ học hay không tùy theo đánh giá của bác sĩ và quy định của trường. Bắt đầu điều trị, không dùng chung đồ cá nhân, thay vỏ gối và mũ thường xuyên giúp giảm khả năng lây cho bạn học.
Có thể. Chó mèo bị nhiễm đôi khi chỉ có một mảng nhỏ rụng lông hoặc bong vảy. Nếu trẻ hoặc người nhà được chẩn đoán nấm da đầu và thú cưng có dấu hiệu tương tự, nên đưa thú cưng đi bác sĩ thú y để tránh lây đi lây lại.
Có, nhưng ít hơn trẻ em. Người lớn có thể mắc khi chăm sóc trẻ hoặc thú cưng bị nhiễm, bị nấm ở vị trí khác hoặc miễn dịch suy giảm. Khi da đầu bong vảy kèm rụng tóc, nên để bác sĩ trực tiếp khám xác nhận.
Lời nhắc của bác sĩ: da đầu bong vảy kèm rụng tóc, hãy xác nhận có phải nấm da đầu trước
Một mảng da đầu bong vảy, tóc gãy hoặc sưng đỏ mưng mủ có thể là nấm da đầu, nhưng cũng có thể là viêm da tiết bã, vảy nến, rụng tóc từng vùng, rối loạn nhổ tóc hoặc nhiễm khuẩn, và cách xử trí khác nhau. Khi khám, hãy cho bác sĩ biết thời điểm xuất hiện triệu chứng, sự thay đổi của vùng tổn thương, người nhà hoặc thú cưng có biểu hiện tương tự không, và các sản phẩm gội hay bôi đã dùng, để bác sĩ thăm khám và đánh giá. Tránh tự bôi thuốc, cạo đầu hoặc dùng mẹo dân gian; có cần xét nghiệm, dùng thuốc hay không, nhóm nào và trong bao lâu đều cần bác sĩ trực tiếp đánh giá.
Bài viết là thông tin giáo dục sức khỏe về bệnh, không phải quảng cáo thuốc và không giới thiệu hay bán bất kỳ loại thuốc cụ thể nào. Nội dung không thay thế việc khám của bác sĩ; chẩn đoán, xét nghiệm và điều trị cần được bác sĩ trực tiếp đánh giá theo từng trường hợp.
Đội ngũ bác sĩ da liễu
BS. Tseng
