Nếu bạn không kìm được việc nhổ tóc, nhổ đến mức da đầu thưa đi hoặc xuất hiện mảng hói, đó có thể là rối loạn nhổ tóc (trichotillomania). Đây là tình trạng một người lặp đi lặp lại việc nhổ lông, tóc của chính mình, muốn dừng nhưng rất khó dừng lại; ngoài tóc, có người còn nhổ lông mày, lông mi hoặc lông ở vùng khác trên cơ thể.
Rối loạn nhổ tóc không đơn thuần là thói quen xấu hay thiếu ý chí, mà thường liên quan đến căng thẳng, lo âu, buồn chán hoặc đôi tay không yên khi đang tập trung. Mảng hói do nhổ tóc đôi khi trông giống rụng tóc từng vùng hoặc nấm da đầu, nhưng hướng xử lý khác nhau, vì vậy nên để bác sĩ da liễu trực tiếp khám da đầu, và khi cần thì phối hợp cùng chuyên khoa tâm thần.
Điểm chính: Rối loạn nhổ tóc là tình trạng lặp lại việc nhổ lông, tóc của chính mình và khó dừng lại, thường bắt đầu quanh tuổi dậy thì; da đầu có thể thấy vùng tóc gãy dài ngắn không đều với hình dạng không đều. Tình trạng này có thể liên quan đến căng thẳng, lo âu hoặc động tác theo thói quen khi lơ đãng. Cải thiện chủ yếu dựa vào liệu pháp hành vi như huấn luyện đảo ngược thói quen, kết hợp ghi lại yếu tố kích hoạt và dùng động tác thay thế. Sau khi ngừng nhổ, tóc thường có cơ hội mọc lại, nhưng nhổ lặp lại lâu dài có thể làm tổn thương nang tóc. Nếu mảng hói lan rộng, có ăn tóc hoặc đau bụng, hay tâm trạng bị ảnh hưởng, nên để bác sĩ chuyên môn trực tiếp đánh giá.
Rối loạn nhổ tóc là gì? Hay nhổ tóc có phải là bệnh này?
Về mặt y khoa, rối loạn nhổ tóc được xếp vào nhóm rối loạn ám ảnh cưỡng chế và các rối loạn liên quan. Đặc điểm cốt lõi là lặp đi lặp lại việc nhổ lông, tóc của chính mình, đã nhiều lần muốn giảm hoặc dừng mà không làm được, dẫn đến lượng tóc giảm thấy rõ, hoặc gây phiền muộn và ảnh hưởng đến cuộc sống.
Thỉnh thoảng nhổ một hai sợi tóc bạc hay tóc chẻ ngọn không đồng nghĩa với rối loạn nhổ tóc. Khác biệt nằm ở việc có lặp đi lặp lại, khó kiểm soát và đã gây thưa tóc hoặc mảng hói hay chưa.
Rối loạn nhổ tóc thường bắt đầu vào khoảng 10 đến 13 tuổi, nhưng cũng có thể xuất hiện ở trẻ mẫu giáo hoặc người trưởng thành. Ở tuổi nhỏ, cả bé trai lẫn bé gái đều có thể gặp; ở người lớn, nữ giới đi khám nhiều hơn. Nhiều người giấu kín vì xấu hổ, khiến việc thăm khám và hỗ trợ bị chậm trễ.
Rối loạn nhổ tóc có biểu hiện gì? Mảng hói trên da đầu trông thế nào?
Biểu hiện của rối loạn nhổ tóc khác nhau ở mỗi người, và cùng một người cũng có thể thay đổi vị trí cũng như cách nhổ theo thời gian. Các đặc điểm thường gặp gồm:
Vị trí và thời điểm nhổ tóc
Da đầu là vị trí thường gặp, nhất là đỉnh đầu, hai bên trán hoặc phía trên tai, nơi tay thuận dễ chạm tới; cũng có thể nhổ lông mày, lông mi, râu hoặc lông ở vùng khác. Có người nhổ một cách vô thức khi xem TV, học bài hay lướt điện thoại, có người lại cố ý nhổ khi căng thẳng, lo âu, và hai kiểu này thường cùng tồn tại.
Đặc điểm bên ngoài của da đầu
Vùng bị nhổ thường là mảng thưa hoặc hói có hình dạng không đều, bờ không gọn, có thể lệch về một bên. Sờ vào thấy như có chân tóc ngắn lởm chởm vì tóc bị kéo đứt ở nhiều độ dài khác nhau, đôi khi còn thấy vết cào hoặc chấm đỏ nhỏ.
Cảm giác trước và sau khi nhổ
Nhiều người thấy căng thẳng hoặc có thôi thúc muốn nhổ trước đó, sau khi nhổ thì thấy nhẹ nhõm hay thỏa mãn trong chốc lát, rồi lại có thể hối hận, tự trách. Vòng lặp này khiến việc nhổ tóc càng khó dừng.
Cần đặc biệt lưu ý khi ăn tóc
Một số ít người nhai hoặc nuốt tóc đã nhổ. Tóc không tiêu hóa được, tích tụ lâu ngày có thể tạo thành búi tóc trong dạ dày, ruột, gây đau bụng, buồn nôn, nôn hoặc tắc ruột; khi có những biểu hiện này nên đi khám sớm.
Vì sao không kìm được việc nhổ tóc? Có những nguyên nhân nào?
Hiện nay nguyên nhân chính xác của rối loạn nhổ tóc vẫn chưa được hiểu đầy đủ, thường không do một yếu tố duy nhất mà có thể liên quan đến:
- Căng thẳng và điều hòa cảm xúc: nhổ tóc có thể trở thành cách giải tỏa khi đối mặt với căng thẳng, lo âu, buồn chán hoặc thất vọng.
- Động tác tay khi tập trung hoặc lơ đãng: dễ xảy ra khi tay rảnh, như lúc học bài, làm việc, xem phim hay trước khi ngủ.
- Cách não bộ điều chỉnh thôi thúc và thói quen: một số nghiên cứu cho rằng có liên quan đến cơ chế não xử lý xung động và cảm giác được thưởng.
- Xu hướng gia đình: trong gia đình có thể có người gặp tình trạng tương tự, cho thấy cơ địa hoặc di truyền có thể liên quan.
- Thay đổi nội tiết tuổi dậy thì, hoặc các biến động như thi cử, chuyển nhà, các mối quan hệ.
- Tình trạng đi kèm: lo âu, trầm cảm, rối loạn ám ảnh cưỡng chế, hoặc các hành vi lặp lại khác như cắn móng tay, bóc da.
Nếu gần đây bạn đồng thời căng thẳng vì công việc hay học tập, ngủ không ngon và tóc rụng khi gội tăng rõ, cũng cần nghĩ đến rụng tóc telogen liên quan căng thẳng; có thể tham khảo căng thẳng có gây rụng tóc không? Nhận biết rụng tóc telogen, vì hai tình trạng được xử lý khác nhau.
Phân biệt rối loạn nhổ tóc với rụng tóc từng vùng, nấm da đầu và rụng tóc do co kéo thế nào?
Da đầu có một vùng thưa chưa chắc là rối loạn nhổ tóc. Bảng dưới đây tóm tắt khác biệt giữa một số tình trạng thường gặp nhưng không thể thay thế việc khám trực tiếp; nếu mảng hói xuất hiện đột ngột, bờ rõ và da đầu nhẵn thì gợi ý rụng tóc từng vùng nhiều hơn.
| Tiêu chí | Rối loạn nhổ tóc | Rụng tóc từng vùng | Nấm da đầu | Rụng tóc do co kéo |
|---|---|---|---|---|
| Hình dạng mảng | Không đều, bờ không gọn | Tròn hoặc bầu dục, bờ khá rõ | Tròn hoặc không đều, thường kèm bong vảy | Tập trung ở đường chân tóc, đường rẽ ngôi hoặc chỗ buộc tóc chịu lực |
| Bề mặt da đầu | Thường không viêm rõ, có thể có vết cào | Nhẵn, thường không đỏ không ngứa | Có thể đỏ, ngứa, bong vảy hoặc có tóc gãy dạng chấm đen | Quanh nang tóc có thể có chấm đỏ hoặc sẩn nhỏ |
| Đặc điểm sợi tóc | Tóc gãy dài ngắn không đều, sờ thấy lởm chởm | Có thể thấy sợi tóc ngắn đầu to gốc nhỏ | Tóc dễ gãy, xỉn màu | Vùng bị kéo dần thưa đi |
| Nhóm thường gặp | Trẻ em, thanh thiếu niên và người trẻ | Mọi lứa tuổi | Thường gặp ở trẻ em, có thể tiếp xúc vật nuôi | Người hay buộc chặt, tết tóc hoặc đeo tóc giả lâu ngày |
| Trọng tâm khám | Khám da đầu, soi da, tìm hiểu thói quen nhổ tóc | Soi da, đánh giá có kèm bệnh miễn dịch khác không | Xét nghiệm nấm | Tìm hiểu kiểu tóc và vị trí chịu lực |
| Hướng xử lý | Chủ yếu là liệu pháp hành vi, phối hợp tâm thần khi cần | Bác sĩ đánh giá điều trị theo phạm vi và diễn tiến | Cần bác sĩ đánh giá điều trị kháng nấm | Giảm co kéo, đổi kiểu tóc, đánh giá sớm |
Bác sĩ da liễu khám thế nào? Có cần khám chuyên khoa tâm thần không?
Khi khám, bác sĩ sẽ hỏi rụng tóc bắt đầu từ khi nào, vị trí thay đổi ra sao và bạn có thói quen nhổ, xoắn, giật tóc không; có người không nhận ra mình đang nhổ, nên quan sát của người nhà cũng rất hữu ích. Sau đó bác sĩ khám da đầu và sự phân bố tóc, thường dùng kính soi da để quan sát hình thái tóc gãy, lỗ nang tóc và tình trạng da đầu.
Nếu biểu hiện không điển hình, bác sĩ có thể cho xét nghiệm nấm để loại trừ nấm da đầu; một số ít trường hợp cần sinh thiết da đầu để phân biệt rối loạn nhổ tóc, rụng tóc từng vùng hoặc bệnh rụng tóc khác. Nếu có thói quen ăn tóc hoặc khó chịu vùng bụng, có thể cần đánh giá thêm về tiêu hóa.
Rối loạn nhổ tóc liên quan đến cảm xúc và khuôn mẫu hành vi. Nếu việc nhổ tóc đã ảnh hưởng đến tâm trạng, học tập, công việc hay các mối quan hệ, hoặc đi kèm lo âu, trầm cảm, bác sĩ có thể đề nghị chuyển khám chuyên khoa tâm thần hoặc chuyên viên tâm lý lâm sàng để da liễu và tâm thần cùng hỗ trợ; điều này giúp việc chăm sóc toàn diện hơn, không có nghĩa là bạn đã làm sai điều gì.
Cải thiện rối loạn nhổ tóc thế nào? Có những hướng điều trị nào?
Mục tiêu điều trị là giảm số lần nhổ tóc, tạo cơ hội cho tóc mọc lại và học cách đối diện với thôi thúc muốn nhổ. Hiện nay liệu pháp hành vi là hướng chính, cách làm cụ thể được điều chỉnh theo tuổi, kiểu nhổ tóc và các tình trạng đi kèm.
- Huấn luyện đảo ngược thói quen: một dạng liệu pháp nhận thức hành vi, gồm nhận biết mình nhổ khi nào, ở đâu và luyện tập chuyển sang một động tác thay thế không gây hại cho tóc khi thôi thúc xuất hiện.
- Kiểm soát kích thích: điều chỉnh môi trường và tình huống dễ nhổ tóc, như để tay có việc làm khi học, giảm thời gian soi gương kiểm tra tóc.
- Liệu pháp nhận thức hành vi và luyện tập điều hòa cảm xúc: xử lý suy nghĩ, căng thẳng và cảm giác tự trách trước và sau khi nhổ.
- Sự đồng hành của gia đình và nhóm hỗ trợ: động viên thay vì trách mắng giúp duy trì việc luyện tập.
- Thuốc: hiện không phải lựa chọn đầu tay thường quy; nếu đi kèm lo âu, trầm cảm hoặc rối loạn ám ảnh cưỡng chế, bác sĩ tâm thần sẽ đánh giá có cần hỗ trợ bằng thuốc hay không.
- Chăm sóc da đầu: vết cào xước hoặc viêm do nhổ tóc sẽ được bác sĩ da liễu đánh giá và xử lý.
Tóc cần thời gian để mọc. Sau khi ngừng nhổ, thường phải vài tháng mới thấy thay đổi của tóc mới, trong thời gian đó có thể tái diễn, đây là điều thường gặp trong quá trình cải thiện. Nhổ lặp lại một chỗ trong thời gian dài có thể làm tổn thương nang tóc, để lại vùng thưa khó hồi phục, vì vậy nên xử lý sớm; có thể đọc thêm rụng tóc có phải nang tóc đã teo nhỏ? và chu kỳ mọc tóc và cách nhận biết rụng tóc.
Có thể làm gì tại nhà? 7 bài tập giúp bớt nhổ tóc
Các cách dưới đây tham khảo kỹ thuật thường dùng trong liệu pháp hành vi; bạn có thể trao đổi với bác sĩ hoặc nhà trị liệu rồi chọn tổ hợp phù hợp với mình, không cần làm tất cả cùng lúc.
- Ghi nhật ký nhổ tóc: ghi lại thời gian, địa điểm, lúc đó đang làm gì và tâm trạng, để tìm ra tình huống nguy cơ cao của bản thân.
- Để tay có việc làm: chuẩn bị quả bóng giảm căng thẳng hoặc vật nhỏ để bóp, hoặc khi thôi thúc xuất hiện thì nắm chặt tay, siết cơ cánh tay cho đến khi thôi thúc dịu đi.
- Tạo rào cản nhỏ: đội mũ hoặc khăn trùm đầu khi ở nhà, dán băng keo lên đầu ngón tay hoặc cắt tóc ngắn để việc nhổ trở nên bất tiện.
- Điều chỉnh môi trường: cất nhíp đi, giảm soi tóc trước gương có ánh sáng mạnh, thay đổi vị trí đặt tay khi học hoặc làm việc.
- Chăm sóc căng thẳng và nếp sinh hoạt: vận động đều đặn, ngủ đủ giấc, tập hít thở sâu hoặc kỹ thuật thư giãn để giảm căng thẳng.
- Chia sẻ khi sẵn sàng: cho người thân hoặc bạn bè tin cậy biết; giấu kín lâu ngày có thể làm tăng lo âu.
- Nhẹ nhàng với da đầu: không gãi mạnh khi gội; khi da đầu có vết thương hoặc sưng đỏ, hãy để bác sĩ xử lý.
Nếu đã thử một thời gian mà vẫn khó giảm việc nhổ tóc, điều đó cho thấy bạn cần hỗ trợ có hệ thống hơn, chứ không phải do bạn chưa đủ cố gắng.
Trẻ cứ nhổ tóc thì sao? Cha mẹ có thể làm gì?
Trẻ mẫu giáo nhổ tóc đôi khi liên quan đến giờ đi ngủ, mút ngón tay hoặc tìm sự vỗ về, và một số trẻ sẽ giảm dần khi lớn lên. Ở trẻ tuổi đi học và thanh thiếu niên, nhổ tóc thường liên quan đến căng thẳng, lo âu hơn và có thể kéo dài hơn.
Khi phát hiện con nhổ tóc, nên tránh la mắng, phạt hoặc nhắc nhở trước mặt người khác để không làm tăng xấu hổ và áp lực. Hãy bình tĩnh quan sát thời điểm trẻ nhổ, cùng trẻ tìm động tác thay thế và để ý xem trẻ có ăn tóc hay không.
Rụng tóc ở trẻ cũng có thể do nấm da đầu, rụng tóc từng vùng hoặc nguyên nhân khác; có thể tham khảo nguyên nhân thường gặp và dấu hiệu cảnh báo khi trẻ rụng tóc và để bác sĩ trực tiếp khám da đầu.
Những hiểu lầm thường gặp về rối loạn nhổ tóc là gì?
Hiểu lầm 1: Nhổ tóc chỉ là thói quen xấu, cố nhịn là được?
Rối loạn nhổ tóc thường đi kèm thôi thúc khó kiểm soát, chỉ dựa vào ý chí thường là chưa đủ. Học cách nhận biết và dùng động tác thay thế, tìm hỗ trợ chuyên môn khi cần sẽ hữu ích hơn là tự trách mình.
Hiểu lầm 2: Tóc đã nhổ thì sẽ không mọc lại?
Ở phần lớn vùng bị nhổ, nang tóc vẫn có cơ hội mọc tóc lại, nhưng co kéo lặp lại lâu dài có thể làm tổn thương nang tóc. Giảm nhổ sớm thường giúp da đầu có cơ hội hồi phục tốt hơn.
Hiểu lầm 3: Bôi sản phẩm mọc tóc là giải quyết được rối loạn nhổ tóc?
Cốt lõi của rối loạn nhổ tóc là hành vi nhổ; nếu vẫn tiếp tục co kéo, sản phẩm mọc tóc cũng khó phát huy tác dụng. Có cần điều trị da đầu hay không, nên để bác sĩ xác định nguyên nhân rụng tóc trước.
Khi nào nên đi khám?
Nếu chỉ thỉnh thoảng nhổ một hai sợi và không thấy thưa tóc, bạn có thể quan sát trước và thử các bài tập trên. Khi có những tình trạng sau, nên đi khám để được đánh giá:
- Da đầu, lông mày hoặc lông mi xuất hiện vùng thưa, mảng hói thấy rõ, hoặc phạm vi ngày càng rộng.
- Nhiều lần muốn dừng nhổ mà không làm được, hoặc việc nhổ chiếm nhiều thời gian.
- Có thói quen nhai, nuốt tóc, hoặc bị đau bụng, buồn nôn, nôn, chán ăn; những trường hợp này nên đi khám sớm.
- Mảng hói kèm sưng đỏ, bong vảy, mưng mủ hoặc đau, cần loại trừ nấm da đầu hay nhiễm trùng da đầu khác.
- Không chắc là do mình nhổ hay là mảng hói tròn hoặc rụng tóc nhiều xuất hiện đột ngột.
- Việc nhổ tóc khiến bạn xấu hổ, lo âu, buồn bã, hoặc ảnh hưởng đến việc học, công việc và các mối quan hệ.
Rụng tóc có nhiều kiểu khác nhau; nếu đồng thời thấy tóc rụng khi gội tăng lên, tóc thưa đi tổng thể, có thể tham khảo dấu hiệu cảnh báo rụng tóc quá nhiều. Khi cần xác định nguyên nhân mảng hói trên da đầu, bạn có thể đến phòng khám rụng tóc tại Ruianc Clinic để bác sĩ trực tiếp đánh giá.
Tài liệu tham khảo bài viết giáo dục sức khỏe
- Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh (NHS): Trichotillomania (hair pulling disorder)
- DermNet: Trichotillomania (rối loạn nhổ tóc)
- Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ MedlinePlus: Trichotillomania
Diễn tiến khác nhau ở mỗi người. Việc nhổ tóc bắt đầu từ tuổi mẫu giáo đôi khi giảm dần theo tuổi, còn rối loạn nhổ tóc ở thanh thiếu niên hay người lớn có thể lúc tốt lúc xấu. Nhờ liệu pháp hành vi, ghi lại yếu tố kích hoạt và sự hỗ trợ của gia đình, nhiều người có thể giảm số lần nhổ; trong quá trình đó vẫn có thể tái diễn, cần kiên nhẫn điều chỉnh và trao đổi với bác sĩ.
Trong đa số trường hợp, sau khi ngừng nhổ, nang tóc vẫn có cơ hội mọc tóc mới, nhưng tóc cần thời gian để mọc, thường phải vài tháng mới thấy thay đổi. Nếu một vùng bị nhổ lặp lại trong thời gian dài, nang tóc có thể bị tổn thương và khó hồi phục, vì vậy nên sớm để bác sĩ da liễu khám da đầu.
Bạn có thể khám da liễu trước để bác sĩ kiểm tra da đầu, loại trừ các nguyên nhân rụng tóc khác như rụng tóc từng vùng hoặc nấm da đầu và đánh giá tình trạng da đầu. Nếu việc nhổ tóc liên quan rõ đến căng thẳng, lo âu hoặc vấn đề cảm xúc, hay đã ảnh hưởng đến cuộc sống, bác sĩ có thể đề nghị phối hợp với bác sĩ tâm thần hoặc chuyên viên tâm lý lâm sàng trong liệu pháp hành vi.
Rụng tóc từng vùng thường là mảng hói tròn xuất hiện đột ngột, bờ rõ, da đầu nhẵn; mảng do nhổ tóc có hình dạng không đều hơn, bên trong thường có tóc gãy dài ngắn khác nhau, sờ thấy lởm chởm. Hai tình trạng đôi khi trông giống nhau và cũng có thể cùng tồn tại, nên để bác sĩ trực tiếp đánh giá, ví dụ bằng kính soi da.
Trẻ nhỏ nhổ tóc đôi khi liên quan đến tự xoa dịu hoặc thói quen trước khi ngủ, một số trẻ sẽ giảm dần theo tuổi; nhưng nếu mảng hói rõ, kéo dài vài tuần trở lên, hoặc trẻ ăn tóc, đau bụng thì nên đi khám. Cha mẹ nên tránh la mắng, trước hết quan sát thời điểm trẻ nhổ và cùng trẻ tìm động tác thay thế.
Rối loạn nhổ tóc hiện được điều trị chủ yếu bằng liệu pháp hành vi, thuốc không phải lựa chọn đầu tay thường quy. Nếu đi kèm lo âu, trầm cảm hoặc rối loạn ám ảnh cưỡng chế, bác sĩ tâm thần sẽ đánh giá có cần hỗ trợ bằng thuốc hay không; xin đừng tự mua hoặc dùng thuốc, cách điều trị cụ thể cần do bác sĩ quyết định theo tình trạng của từng người.
Bác sĩ nhắc: xác định nguyên nhân mảng hói trước, rồi cùng tìm cách bớt nhổ tóc
Vùng thưa có hình dạng không đều trên da đầu có thể là rối loạn nhổ tóc, cũng có thể là rụng tóc từng vùng, nấm da đầu hoặc bệnh rụng tóc khác; trông giống nhau nhưng hướng xử lý khác nhau. Khi khám, bạn có thể nói rõ thời điểm, vị trí nhổ tóc và đã kéo dài bao lâu; cha mẹ cũng có thể cung cấp ghi chép quan sát để bác sĩ khám da đầu và đánh giá. Rối loạn nhổ tóc không phải do thiếu ý chí, xin đừng tự trách hay la mắng con; việc có cần điều trị da đầu hay chuyển khám tâm thần hay không đều cần bác sĩ chuyên môn trực tiếp đánh giá.
Bài viết là thông tin giáo dục bệnh, không phải quảng cáo thuốc và không giới thiệu hay bán thuốc cụ thể. Nội dung không thể thay thế việc thăm khám; chẩn đoán, xét nghiệm và điều trị thực tế cần do bác sĩ trực tiếp đánh giá theo tình trạng từng người.
Nhóm bác sĩ phòng khám rụng tóc
BS. Tseng
